Produced by Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa Baladad and the Project Gutenberg Online Distributed Proofreading Team based on images generously made available by the University of Michigan. [Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer used is marked as ~g.] [Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at iba pa upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog na sa ngayon ay hindi na ginagamit.] TULNG KINATHA NI Jos Morante NA PINAMAGATANG LANDAS NA TUNTUNIN AT Dito'y matatausan ang LIWANAG n~g nan~ga-mulat sa KADIMLAN IKALAWANG PAGKALIMBAG MAYNILA, 1918. IMPRENTA, LIBRERIA AT PAPELERIA NI J. MARTINEZ 34-36 P. Moraga, 108 P. Caldern at 253 Cabildo, Intramuros TELFONOS 5005 y 3283 Paunaw sa tanng babasa Manng isang gabng ako'y nag liliban sa makawiwiling liwanag n~g Buan kaguiat nagunit ang pinag-usapan dalawang dalagang nagsasalitaan. Pinan~gahasan kong ilagd sa papel ang lugd n~g puso, at anong gagauin kung d makatagal at kusang hapuin ang isip, sa gayong lawig n~g baybain. Bakit sa panahong ito'y nararapat na ang kahit sino'y magtaglay n~g in~gat sa gugol na pagod, at may munting linsd pasahan mo nang may kataling pintas. Kaya sa tul kong m~ga itititik ang paunang samo, pantas na lilirip, huag paghanapan n~g malasang tamis ang bubt na bun~ga n~g unsiaming isip. Kung sa pag basa mo'y may mapansing hind tama ang sabi ko't sa isip mo'y mal, huag hahatulan n~g sir't ang hin~gi sa pagtutulin mo ay magwari-wari. Sapagka't kung kaya gumugol n~g pagl ang malampang isip kahit gumagapang, adhika n~g puso'y maguing munting tuly sa tawiring hirap niyaring abang bhay. At kung wala ka mang mapupulon~g lugd sa bun~ga n~g aking pinuhunang pagod, ito'y mabuti ring aliwan n~g lungkot lalo't dinadalaw n~g sam n~g loob. Ihahangang dito't ang boong pasiy ay nasasa iyo pantas na babasa, sa isasariw at ikalalanta ay naroroon din ang aking pag-asa. =Pun nang salit= =Unang pankat= Sa isang baybaing liban~gan n~g hapis na nasasakupan n~g bayang Ercas nayong ma-alindog na nakakaratig n~g lansan~gang ilog sa alat na tubig. Sa pok ding ito'y may isang bakuran na katuatua't dami n~g halaman, kaya't sa bulaklak na inia-alay magtatamng lugd ang matng tatanw. Sa kalaguitnaan halamanang ito ay mayroon namang marikit na kubo handang palamigan sa buan n~g Mayo kun ang alinsan~gan ay sumisimbuy. Dito ri't d iba'y may himalang dikt na isang dalagang matalinong isip, anopa't sinoman sa makmamasid ay mahahalatang may lumbay sa dibdib. Manng isang dapit hapong makaraan ang dalawang tugtog sa pala-orasn, dalaga'y nanaog tangkng maglilibang sa magandang kubong talagang aliwan. Kapagdating doo'y biglang napahilig kasaby ang taghoy luhang nag babatis ay amng am ko! ang inahihibik ano't inulila ang anak mong ibig? Ay amang ama kong nagpal sa akin amng nag alaga n~g kay inang lihim d ka na naawang iwan sa hilahil akong abang bugtong sa sintang pananm! Saan magpupul't kan~ginong pagtanw pipitas n~g bun~ga n~g iyong palayaw? wala na banta ko't hangang kamatayan ang pagpapal mo'y di na madudulng. At diyn sa iyong buhay na sinapit ay walang wala nang oras na tahimik at kulang ang aking luhang nagbabatis sa tind n~g dusa't bumubugsong skit. Ay amang ama ko kung magunamgunam madl mong pag-irog at pagpapalayaw ay wala nang lan~git yaring abang bhay kund ang malipat sa payapang bayan! Hangang naririto sa bayang malungkot at yaring bhay ko'y hind nallagot ay hind titiguil ang luhang bubuhos sa hapd n~g aking nasasaktang loob. Hahanapin ko nang matagp ang landas na pinagdaanan n~g iyong pag lipat sa kabilang mundo't aanhing maglut ay wal na akong amang lumilin~gap! Sa mawika ito hin~ga'y nagka-buhl kaya n~ga't napatid ang masinsing taghy, ay siyang pagdating namng nagkatan katotong dalaga n~g na sa lingatong. Sa mamasda'y dagling nilugs't dinam tinutp ang noo't dibdib n~g may dusa saka tinawagan, ang wika'y Marcela! siyang pagka-ugpong nan~giling hinin~g. Mata'y idinilat at saka nagturing --salamat, Dalmacia, at ikao'y dumating ako'y nakalimot at ang mulng dahil sa bhay n~g aking amang guiniguiliw. Pinaty sa maling hatol n~g kastila n~g dahil sa sumbong n~g masamang dila, ito nama'y dina halos nawawala sa piling n~g aking lihim na gunita. Oo d ko sana dapat na damdamin kun ang kamataya'y sa Dios nangaling, n~guni't sa knulo n~g dilang Luciper aling pusong anak ang d pupugnawin? Kaya wala na n~ga akong kahilin~gan sa Dios kung hind bawian n~g bhay, pagka't ang malipat sa payapang bayan ay wala nang pusong marunong mag damdam. Kaya n~ga, Dalmacia, ako'y nag a-agap guiliw na kapatid n~g pag hin~ging tauad sapagka't d natin talastas ang oras n~g kamatayan kong di na magluluat. Sa mawika ito Dalmacia'y nalugmok nalaglg ang luha't nag buntong himutok walang katuirang nagpapahintulot na sa dalamhati bhay mo'y matapos. Magwari-wari ka't tin~galin n~g isip ang pagkalarawan n~g santong matuid, na ang lumalabag sa dunong n~g Lan~git ay walang wala nang aantaing bihis. Pawi ang lumbay mo at ipaubaya sa Dios na Am ang boong bahala, walang mangyayari sa tahanang lupa na hind sa dunong niya nagmumula. Lisan ang pighat at alalahanin yang hulng bhay nating lilipatin dito'y walang utang na maitatakuil sa Dios na hind daratnn n~g sin~gil. Kung katotohanang nagbuhat sa upat bhay n~g tatang mo ang pagka pahamak asahan mo Selang hind magluluat darating ang ganti,t, oras na katapt. At doon sa iyong han~gd na mdal ang bhay mo't dahil sa laking pighati iyong pagsisiha't baka maguing sanh n~g d pagkakamit Bayang Luwalhati. Sukat hangang dito, giliw na kapatid, d naman pag-aral at pag-unang bait, iyong pagpilitang iwaks n~g isip ang pighating laban sa Santong matud. Walang nararapat kund ang umayos sa kapangyarihan n~g lumik-hang Dios sanlibo mang ama ang siyng matapos ano't daramdamin sa Lan~git na tult? Pusong malulunod sa pighati't lumbay sa laglg n~g payo'y kusang nanimbulan, sa oras ding yao'y ipinagwaksihan ang katalong sindak na kinakalaban. --Salamat sa iyo Dalmacia kong kasi sa pagpapala mo't guinawang sakbibi at kulang ang aking dilang magpupuri sa dapat kilanling lubos mong kandili. Na dahil sa iyong payo't pag-aampon ligalig n~g aking puso'y huminahon kung d mo dinatnn, banta ko'y nagtuly yaring abang bhay sa pagkakabuhol. N~guni ang hilng ko'y isang kasayahan na makapapawi sumimot n~g lumbay --oo n~ga Marcela't ang lahat n~g iyn sa araw n~g bukas ay magagampann. N~guni tulutan mo na kita'y lisanin si ama't si ina'y inp na sa akin at baka ano nang kanilang isipin magmula kan~gina n~g di ko pagdating. At bukod sa rito'y dapat ipagsabi sa sintan~g ina mo, bagay na nangyari at baka sakali na sa dakong hul ako ang patalba't buntuhn n~g sisi. D ligw na balak, Dalmacia, kong mutia n~guni at ako rin ang sumasangsala sapagka't ang lumbay na gumagambala ay wala na't n~gayo'y lubos na payapa. Kaya huag mo nang hatdn n~g balisa ang dibdib n~g aking minumutiyang in at yan ay isang makadragdag pa sa pighating dulot n~g pagkaulila. At huag mo sanang lisanin n~g bigl akong bagong bagong ahon sa dalita --Marcela'y bukas na tayo magpasasa n~g balabalaking magbibigay tua. Kay ama't kay ina ang gagawing sanh na kitang dalawa'y dito mananah kaya paalam na't iwaks n~g budh ang labg na iyong pagdadalamhati. Paasahan mo nang sa araw n~g bukas bilang na iisa ang tugtog n~g oras magbabalik ako't nang upng maglut sa kubo ring ito kita mag-uusap. --Maraming salamat kapatid na irog ako sana'y huag makanlong sa limot kung may bhay laks naman ay mag-utos at sa makakaya'y nahahandang lingkod. Abo't ang kamay ko't kita'y magyakapan hagkan muna kita't ako nama'y hagkn maguin~g tandang saksi n~g pagmamahalan at sa tipng oras kita'y ina-antay. Ang pagbabalik ni Dalmacia =Ikalawang pankat= DALMACIA.--Narito na ako Marcela. MARCELA.--Komusta? DALM.--Mabuting awa n~g Dios, walang ligamgam na anomn, itinanng sa akin na kun bakit ako naluatan kahapon, ang nagung sagt ko'y nagkawili lamang kita sa pag-uusap, na kun an ang mabuting sukat isiping paghahanap bhay; sa sagt kong ito'y nalaglg ang kanilang luha at ako'y niyakap na pinakahigpt n~g aking in, at ang idinugtong na pan~gun~gusap naman nang aking am ay ganito Pakingan mo at akin~g kakantahn. MAR.--Oo n~ga, ang damdam ko'y makaliligaya. Oh bunsong ligaya niyaring aming dibdib bulaklak n~g tua't bun~ga n~g pag-ibig iyong halamanin sa linng n~g dibdib itong tagubiling aking ihahask. Unang una bunso'y tibayan ang loob n~g m~ga pag-asa sa totoong Dios at ang ikalawa'y huag kang lilimot n~g m~ga pagtupd sa banl na utos. At ang pagka-awa sa kapua tawo huag lilimutin, Dalmaciang anak ko, at yan ang binhng pag-aanihan mo sa kalilipatang huling Paraiso. Ang lahat n~g aking m~ga tagubilin buns sa dibdib mo ay papagtibain at ito ang gaby na guguyabinn hangang binibig-yan n~g bhay na angkn. Ikw aming bunso'y magpapakatimbang sa lakad n~g mundo't panahong niniral kung sakasakali't makapag tagumpay payapa ka rito't hangang hulng bhay. Sa mundo'y pag di ka natutong nan~gilag at d tinalasan ang mata n~g in~gat walang malay-malay nayapos ka't sukat niyaong pan~ganyayang lihim na pahamak. Ang parang kapatid na pagsusuyuan buns ko, Dalmacia'y pailagilagan, sapagka't ang lihim niyang kalooban ay di mo talastas ang patutun~guhan. At huag ka namang magpapakaniig sa may asawa na n~g pakikipanig sapagka't kung minsa'y pinapagdurun~gis n~g palabintan~gin ang puring malinis. Sukat hangang dito, Dalmacia kong guiliw tanng mahalagang aking tagubilin, sapagka't ang takda nitong bhay natin ay di natatanto oras n~g pagdating. Yang ating bukid kung ako'y manaw na ihanap n~g tawong marunong magsaka na may sadyang bait na nakikilala nang di ka dalawing n~g pagkakasala. At ang magsasaka, Dalmacia'y ganon marami ang m~ga ... liban sa d gayon; ang hahanapin mo'y ang tawong marunong magmahal sa puri't may sariling hatol. At kung may panira namang ihahatid na dinadaya ka sa ani n~g bukid ay magpakunu n~g malaking galit nang may kamtang tu ang may dalang inguit. Sapagka't an~g han~gd ay iyong bawiin sa mabuti't siy ang papagsakahin, ito'y asahan mo't kung ga sa patalim ay lalong matalas sa samng gagawin. Hangang dito buns't kung baga sumapit oras n~g bhay ko't sa mundo'y pag-als ay di kailan~gang iyong ipa-dapit lalo't kapurihn ang nasa n~g dibdib. Huag na d lamang maban sa hukay ang kaawa-awang lupa kong katawan: sa mawika ito nalaglg na namn ang luha't gayari ang hulng tinuran. Katiwala kami n~g iyong paglipat doon kay Marcela, pagka't sa hinagap kun bagay sa tibay hind naman sukat magagaping dagl n~g may lilong han~gad. Han~gang dito Sela't siyang pagkatiguil niyong sa kay amang m~ga tagubilin anaki sumilang ang m~ga bituin at naliwanagan isip kong madilim. DALMACIA.--An baga Marcela ang lasp mo sa m~ga tagubilin n~g aking am? MARCELA.--Makaliligayang m~ga pan~gun~gusap na dapat halamanin sa linng n~g malinis na pagtupd at papamun~gahin n~g bun~gang dapat iyalay n~g sinomang tawo sa banl na hiling n~g Santong matuid: mabuting am at nau-ukol pakamahalin n~g isang irog na anak; datapua't makalalansag sa dibdib nang may pag sintang anak sa giliw na ama. DALM.--Ah oo n~ga, tunay ang iyong turing, at ibinabalita ko sa iyo n~gayon, na nong inilalaglag n~g aking am sa pangdin~gig ko ang butil n~g magandang aral, ay tunay na sa balang sabi, ay nakikibagay ang patk n~g matams kong luha na ito'y ibinabalong niyaong gunigun, na paano kaya kung dumating ang panahon n~g aking pagkaulila. Gaano kaya ang dami n~g kakabakahin kong digm n~g hinagpis? Sa banta ko'y di matatantusan at mapipilitang ilugmk sa ipagdaramdam ang magkaroon man ako n~g matigas na puso at alipala'y di na mangyayaring sapitin ko pa ang ako'y maiwan at ligaya ko na sa oras na yaon ang ako'y masama sa lupang mapalad na kalilibin~gan n~g irog kong am. Hangang dito Marcela ang nangyari sa oras na ako'y pinan~gan~garalan; nguni't pinapansin ko sa iyo n~gayon, na kun bakit magmula kan~ginang ako'y nagsasalita, ay nakikisabay namn ang pagdaloy n~g iyong m~ga luha sa mata? MAR.--Ay Dalmacia! Aling puso n~g may pagsintang anak ang di bubugsuan n~g paghihinagpis at manariwang mul ang nalalantang puno n~g pighati? Ay amang ama ko! Saan ka naroon? DALM.--Marcela, maghusay ka n~ga n~g loob at maala-ala ko pala'y kahapon ay humihiling ka sa akin n~g isang kasayahan, n~gayon ay wala naman maiya-alay sa iyo kundi isang maikling kundiman. MAR.--Tunay n~ga ba? Salamat Dalmacia kun gayon ang kinasasabikn kong kanta mong kundiman at upanding makaputol n~g muling nag usbong kong kalumbayan, at kun magka gayo'y asahan mo namng may kapalit akong kkantahn sa iyo. DALM.--Ganon ba? MAR.--Oo. DALM.--Kun gayo'y pakingan mong magalng. Oh! m~ga bulaklak n~g nagtayong kahoy at ikaw amihang malamig na simoy magbalita kayo n~g aking pagtaghoy sa kinalalag-yan n~g ihihinahon. Kayong sarisaring ibong lumilipad at ang palay palay na han~ging habagat ibalita ninyo ang daing n~g hirap sa kinalag-yan n~g ipapanatag. At d maglulubay ako n~g pagluhog, kahima't dalita ang awang ihulog ay di mag sasawa ako n~g pagpulot at ituturing ding ligaya n~g loob. Halihalimbawang maguing takdang guhit n~g kamatayan ko ang sa pusong nais ay ituturing ding ligaya n~g dibdib lalo't mahalatang nagdadalang hapis. DALM.--Taps na Marcela An bag ang din~gig mo? MAR.--Marikit na pagkayari Dalmacia ang kundiman mong iyn Sino bag ang may gawa n~g kath? DALM.--Hind ko masabi sa iyo, sapagka't iyn ay narinig ko lamang sa isang taga.... MAR.--Banta ko'y isang pusong nakalutang sa maalong dagat n~g karalitaan, na ang inahihibik ay mapasampa sa pampang n~g katiwasayan. DALM.--Tila n~ga; datapua't maala-ala ko pala'y di baga ang wika mo kan~gina'y pagkatapos ko n~g pagkant ay ikaw naman? MAR--May nasubukan ka na ba? DALM--Wala n~ga, n~guni't baka mo malimutan. MAR--Kailan ma'y kawangis n~g guinto ang aking pan~gako, at nang makilala mo'y iyong panain~gahan. * * * * * Sisimulan ko na, kapatid na guiliw ang kantang kundimang iyong hinihiling di anhi'y may dagat, na hayag ma'y lihim mababaw ay hindi matarok ang lalim. Sa dalang hiwaga n~g nasabing dagat d man matkahin ay manguiguilals bato'y lumulutang na sakdal n~g bigt at ang lumulubog ang magaang patpt. At ang m~ga isdang naglisaw sa tubig makaliligayang malasin n~g titig balang malalaki'y may tibong matulis at ang balang munti ni walang palikpik. Kaya n~ga at walang pan~gambang sagpan~gn at hind gunita na makahihirin, datapua't kung minsa'y nabubulunan din kapg ang sisil'y panabong sasamn. At sa dalampasig n~g nasabing dagat sabihin ang dami n~g batong nagkalat ang katakataka't kaguilaguilals munti ma't malak, magkakasing bigt. Sa kalaguitnaan n~g dagat ay gayon ang sabi, mayroong matas na kahoy, san~ga'y malalabay, daho'y mayamungmong na nakalililim sa dagat na yaon. Sa puno n~g kahoy tubig na nunukal walang kasingsarp at sakdal n~g linaw at sa dakong dulo'y kung anong dahila't bibihirang tams ang mnanamnamn. Ihahangang dito Dalmaciang kapatid ang kantang kundimang nahiling n~g dibdib yao'y malaon na sa tandaang isip boong kahuluga'y di ko nababatid. --Marcela, ang iyong kinantang kundiman panahong kastila ang tinatamaan kung n~gayo'y hindi na, at ang umi-iral balang may matuid ang ina-ayunan. Gayn man Marcela'y palalamnn ko rin dagat na mababaw ay sakdal n~g lalim yaong kababawang ipinagtuturing ang asal n~g tawong natatanaw natin. At ang kalalimang hind matatarok ay ang lihim nilang nan~gasasa loob at ang m~ga batng hind lumulubog ang sa mayayamang katuirang buktt. Ang hindi pag lubog ay nakakatigan n~g panuyo't suhol ang kapangyarihan kun n~gayo'y wala nang pusong magdaram-dam at ang naghahari'y Santong Katuiran. At ang lumulubog na magaang patpt ay ang katuiran n~g tawong mahirap, hind palutan~gi't dahiln sa bigat niyaong naglulubog na pabatong pilak. Sinasabing isdang nag lisaw sa tubig na ang malalaki'y may tibong matulis, masamang mayaman na ang ini-isip sa bhay n~g dukha'y umapit manlupig. Isdang maliliit sa aking palagay dili iba't tayong maralitang bhay kahit may matud, ay napipilan n~g masiglng laks niyaong kayamanan. At ang punong kahoy na sakdal n~g tayog ang Pamahalaang ating sinusunod san~gng malalabay ang nakalulukob na kapangyarihan sa lahat n~g sakp. At ang sinasabing tubig na nunukal sa puno n~g kahoy ay sakdal n~g linaw, ang tapt na hatol na d nasisinsay sa Santong matuid n~g kapangyarihan. San~gng maliliit n~g nasabing kahoy ay ang m~ga Juez, Kapitan at Hukom na ang karaniwan ay nagsisihatol n~g d karampata't dahilan sa suhol. Na kapag hinatdn n~g paban~gong suob at n~g sarisaring maligayang handog ay tulad sa bakal nana palalambot at nailalagay sa ibiguing hutok. Ang matang malinaw n~g Santong matuid kusang binubulag dahil n~g pag-ibig sa pilak, at di na halos ini-isip ang kahihinatnn sa huling sasapit. Sinasabing batong magkakasing timbang munt sa malaki ang bigat at gaan ang tawong nilikha sa aking palagay guino ma't dili iisa rin lamang. Ay mundo! ay mundo! kailan pa kaya ang ipag babago n~g asal mong sama? --Dalmacia'y mal ka n~g pag-uunawa ang mundo'y talagang bayan n~g dalita. Sa mundo'y kung walang ipagpipighati ay dapat tawaguing Bayan Lualhati, kusang tapatin mo't kun sa aking wari mundo'y parang batong kinukunang uri. N~g sa Dios Am bagng pagmamasd sa balang may pusong wagas at malinis sa kaniy ay laan ang payapang lan~git at sa pag durusa ang balang may dun~gis. Kaya ang sinoman kung sa ganang akin siy ang bahala sa ibig puntahin dalawa ang landas, datapua't bilin huag pakaliwa't kanan ang tun~guhin. Lansan~gang kaliwa ang hind pagsund n~g tawo sa bilin at utos n~g Dios nag papakahimbing sa biyaya't lugd na d dinadalaw n~g gunita't takot. At ang daang kanan ang hind pglihs sa utos n~g Dios na bigay kay Moiss ang magsipanuto doo'y magkakamit niyaong lualhating walang kahulilip. Dan~gan n~ga kung bakit at di mgawian n~g tawo sa mundo ang munt sa kanan --Marcela'y bihira't kun magkaroon man ay di naghahan~gad n~g dan~gl at yaman. Pagka't mahaba nang panahon kapatid ang dito sa mundo'y aking pagmamasid ay wala pang tawong hind nag-iibig n~g yama't sa puri tin~galn n~g labis. Kun ang m~ga sadyang kun ay ulirn na sasalaminin n~g nan~gamamayan, ay nan~gag bibil n~g di karampatan, niyang tindang sangkap sa pagka binyagan. Han~gd sa pagyaman kaya lumilihs sa totoong landas n~g Santong matuid ito'y siyang saksing dapat kunang linis n~g nan~gdadayang ating pag-iisip. Kaya marami na ang ibig bumitaw sa pagka romanong dating kinaguisnn dahil sa halata na kinakalakal ang religiong itong kalinislinisan. Ay manong ang aming paumanhing hibk n~g d mabalisa kaming dating kabig! magpakitang loob at huag lumihs sa katotohanang landas n~g matud. Di bakit si Cristo niyaong nabubuhay guinugol ang pagod hirap kamatayan sa sang mundong tawo ay inia-alay ang ganp na awang d han~gad sa yaman. Ang ugaling yao'y naha't di mangyari sa nan~griritong kuno'y kahalili ni Cristo, ay bakit hind bigyang saks n~g katotohanang pagkamakandili? Hindi't ang lagui naming namamasdan ang kalakhang any sa nan~gamamayan lalo't walang limos ang dukhang namatay ni hind na nila ibig bendicionan. Sa bagay ang isang tawong ililibing bendiciona't dili yao'y iisa rin at wala nang daang baguhi't sirain hatol n~g Justiciang tapt na maglining. At kun ang bendicin ang hagdang pagpanhik sa pinagnanasang bayang matahimik ay d sana nila dapat ipagkait yaong katungkulang ipagkakalan~git. Pagka't sila'y m~ga lang mapagkupkup timbulan n~g sala't n~g hind malunod, ay bakit sa dukhang walang mailimos ang bendicin nila'y ipinagdadamt? Dito'y mababalak na ang pagkukol sa lan~git n~g tauo'y hind sa bendicin kun hind sa linis n~g puso naroon ang ikararapat sa Dios na Poon. Sapagka't ang handang maligayang lan~git ay hind sa libing ang ipagkakamit kung hind sa gawa't wagas na pag ibig sa Dios ang ating hagdan n~g pag panhic. Gawang kamangman~gan n~g linahi natin balabaling puri ang dakilang libing gugulin ang pilak sa walang hihinti't ang tinatasaha'y bibig sa pagkain. --Dalmacia'y hintay n~ga't di na makatiis ako sa lahat mong ipinagsusulit ang lahat n~g yao'y ano't nababatid ay isa ka lamang tubong taga bukit? --Tama ang sabi mo kapatid na hirang na yao'y hind ko dapat maalaman, n~guni't ito'y m~ga dunong na palagay na higuit sa Pari ang pinag aralan. Ako naman n~gayo'y lubs ang tiwala, pagka't siya nilang m~ga guinagawa: ang magpakahigpit, at ang pagka-awa sa kapua tawo'y walang mahalata. Ugaling kastila'y d binibitiwan n~g m~ga Clerigong dito'y nan~gaiwan, batang bagong anak na pabibinyagan mag rerecargo na'y wala namang utang. Sa bayang Pulilan ang lalong masaklp sangsalapi't walo ang sin~gil sa binyag, yao'y tubig manding sa Jordang nagbuhat kaya't mahalaga ang naguguing bayad. Kagagawang yao'y sino sa may isip ang d susungkuin n~g paghihinagpis? at mapipilitang isigaw n~g hibik ang m~ga paghamak sa wastong matud. Dito mamumulos ang paghihinala na d naman ganong sala ang magdaya sapagka't ang m~ga may hawak n~g tan~ga sa bawal ay siyang unang gumagawa. Akong nagsasabi hind protestante at sa romanista'y lubos ang pagkamp, n~guni't hindi kayang bathing kong mangyari na ang hind tama'y siyang manatili. Paris n~g ugaling guinagawa n~gayon, n~g maraming Pari, liban sa di gayon, kung anong dahilan at pinasusuhol ang may namatayang nagpapa-ataul? Ito nama'y hind nagbigay gambala sa kanila't tulong lamang n~g may awa aln katuiran ang nagpanukalang mag multa ang walang salang guinagawa? Ang santong religion baga ang may hall n~g ganoong m~ga palakad sa bayan? sa banta ko'y hind at ang kabanalan ay d nagnanasang mag imbot n~g yaman. Kung sa bagay amin namang natatatap na kayo ay walang ibang paghahanap at may ilang tawo na kinakagawad na nan~gagaantay n~g ano pang bayad. At saka ang Pari nama'y may gutom din na nagkakagugol tungkol sa pagkain, dahil kaya roo'y di na salang hin~gn ang labis na bayad sa takdang arancel? Ito kaya'y hind kusang pagsalansang sa linis n~g utos ninyong sinumpaan? baka sa amin lamang nababawal at sa m~ga Pari hindi kasalanan. N~guni at ang inyo namang nakikita sa bayad n~g Bayan ay labis labis na may dakilang libing, kasl at binyag pa may pamisa't saka sarisaring pista. Ito nama'y pawang pinagbabayaran n~g d naman mura't sa halagang mahal, yan sa wari ko ay labis na naman aywan sa m~ga may han~gad sa yaman. Ang lahat n~g ito ay dapat damdamin ninyo't mawiwikang kulang n~g pagtin~gn --oo ang sagot ko, n~guni't pagwari-in na ang nangyayari ang dapat sisihin. Dili baga kayo'y ilinagdang pastol sa tanang alaga'y makapagtataboy sa sawng kalin~ga ay nan~gagsilaboy at sa ibang sexta nasok napa-ampon. At ang katuirang isinsalita ang sila ay walang aantaing pala balt-kayong banl, buting pakunuwa sa bulg na wari umang na paraya. At kung kaya kayo'y Kurang nan~gatanghal na pinipintuho sa lahat n~g Bayan dugo't, bhay hirap nami'y pinuhunan saka n~gayo'y wala munti mang pagtanw. Bagkus pang pahirap siyng ginagawa sa bhay n~g m~ga tawong maralita ang limos sa patay na dating mababa n~gayo'y tinaasa't hind mapaghaka. Anong dahil kaya n~g sumasa-isip kabuhayan nila'y hind naman guipt? yao'y nau-ukol sa tawong balaws at hindi sa m~ga slaminan bait. Ang ganitong sabing pawang masasaklp d naman mangyaring mabig-yan kong salg sa pagka't di lihim at natatalastas n~g madl, ang inyong hind pagtatapat. Dahil dito'y siyng sanhng nag-aakay n~g pagkabalisa sa kinamulatan, sapagka't ang landas na talagang daan n~g santong matud ay linilihisan. Ano pa't kung aking pgunamgunamin sanhing nagbibigay gul n~g panimdim kung ano't sa m~ga ulirang susundin doon tumutubo ang PUNO N~G DILIM. Ito sa dibdib ko ang matinding bikik at dahil n~g aking luhang naguiguilid kahimawari'y magsipanumbalik ang nan~gliligaw sa Daang Matud. Upanding kung tayo'y magka-ayos-ayos sa pagkaka-sundo't magka-isang loob, magban~gon ang ating Inang nakalugmk sa nadustang bhay na kulunos-lunos. At d mangyayaring itulot n~g lan~git yang Kalayaang ninanaisnais hangang naghahari ang kuhilang isip sa atin, at saka ang ugaling ingut. Ganito ang siyang kutg niyaring loob hind pan~gun~guna n~g dunong sa Dios Marcela'y hin~gi kong bigyan mo n~g sagt kun ang palagay ko'y hindi naayos. --Dalmacia ay tama ang iyong palagay aywang sa lalong pantas na magnilay na d itutulot yang Kalayaan sa kulang n~g wasto't walang kahusayan. N~guni ano bagang iyong napapansin at magulong bayan ang ipinagturing? --Marcela'y hind mo pala nalilining daming nag-iibig Punong kilalanin. Pinangugugulan n~g pagod at pilak ang kilanling Puno't sa Baya'y matanyag --Dalmacia'y d natin mabibig-yang sukat ang lihim n~g puso nila't hinahan~gad. At sakasakali na ang na sa isip nitong sumasagui sa pag-uumibig ang makapagsabog n~g malasang tams nyaong maligayang bun~ga n~g tangkilik. _Ang pag-alis ni Dalmacia_ Paalam na mutia't lilisanin irog ang m~ga titig mong ligaya n~g loob --oo datapua't huag isalimot akong kapatid mong nahahandang linkod. O kun dili kaya ay dito na kita matulog at bukas muwi n~g umaga --Huag na't sakaling baka kumutog pa ang kung ano't ano kay ama't kay ina. Adios Marcela.--Dalmacia,y matnubay sa iyong paglakad ang kapayapaan --ako ma'y gayondin, bhay mo'y in~gatan sa gabing pagtulog n~g Angel na bantay. Na huag ka nawang dalawin n~g init han~ging nagbubun~ga samang panaguinip --ako ma'y gayondin ang tagurng hibk abt ang kamay ko't magdaop n~g dibdib. Aals na akong lin~gon ka n~g tanw titig ko Dalmacia ay pumapatnubay malayong adios,--adios din namn lupt n~g sakuna ay magpakundan~gan. Ang pagbabalik ni Dalmacia n~g kinabukasan =Ikatlong pankat= Narito na ako--Kita nama'y antay anong bhay ninyo kagabing nagdaan? --Sa awa n~g Dios ay walang ligamgam, kan~ginang umaga'y tumangap n~g liham. Na ang sinsabi tungkol sa pag-ibig padal n~g isang binatang matalik n~g tinatahak na n~g aking panitig mahambal ang dating matipid kong dibdib. Na dahil sa hibk na kalaguimlaguim nitong nagsasabing kinatawan papel narito Marcela at iyong basahin ikaw man banta ko ay mahahambal din. Oh! at kung gayon ay makadudurog n~g pusong matigas ang haing pag-luhog? --Narito Marcela't sa kamay ko'y abt ang makababaklang daing n~g pag-irog. Babasahin ko na, kapatid na guiliw ang pag-sintang mana sa linahi natin huag mababakl ang iyong panimdim sapagka't ang mundo'y lubhang sinun~galing. _Palasinta n~g binatang si Constancio_ Poon n~g pag-irog huag maguing saw ang hibik n~g pusong na sa sa pighat sapagka't ang sinta'y walang hinihin~gi kund ang li~ngap mong ilulualhati. Kaya huag mo po sanang ipagkait ang lunas na awa sa aking pag-ibig kung nasasadhn man ang pinto n~g dibdib buksi't salubun~gin n~g iyong tangkilik. Yayamang sapagka't ang iniluluhog sa m~ga yapak mo'y banl na pag-irog, tipid n~g bighani mo po'y malamuyot na isakandun~gan n~g lin~gap ang lingkod. Papagkamting palad ang sa pusong hibk na ikaw ang maguing ligaya Lan~git n~g dustang bhay ko't magpahangang guhit ay paglingkuran kang kabiyak n~g dibdib. _Nang matapos nang basahin ni Marcela ang padalng sulat ni Constancio_ --Nkilala ko na ang sarp n~g daing n~g nag-u-umanong puso sa pag-guiliw, ikaw ang bahala nguni't pag-isipin ang pang adyang dapat sa huling daratnin. Sa lakad n~g mundo'y panahong niniral ang isang parista'y sukat katitimbang ang lalong matatg ay nan~gahahapay sa dunong n~g isip nilang mapanglinlang. --Tama ang sabi mo kapatid na liyg na tayo sa mundo'y sukat ka-in~gat, n~guni't sa war ko'y hind masasalg kapagtalag nang tadhana n~g palad. At may matatandang nagsisipagsabi at sampo n~g aklt ay namamarali, tawo sa anomang bagay na mangyari yao'y katutubong taglay sa paglak. Dalmacia kung tungkol sa sinabi mo'y hanapin n~ga natin ang pagkatoto n~g isang nangyaring d anhi'y ganito na ang nagsasabi ay Novelang libro. Kun ay may isang principeng masigl nagtanong sa lalong pantas bihasa ang wika'y turan mo na kung sino bag tun~go n~g palad ko sa pagaasawa. Sagt n~g tinanong--principeng maran~gal ang takda n~g iyong dalng kapalaran ay babaying pan~git at d dugong mahal yao'y asahan mo't siyang kraratnn. Ang dalagang ito'y isang fondadista walang hanap bhay liban sa magtinda, anitong principe--saan lugar baga --Ay na sa sa libis n~g tuly n~g quinta. Kung gayon ay ating saglt na parunan ang tun~go n~g aking dalang kapalaran at tatayahin ko kung may karampatang masukob sa lilim n~g taglay kong dan~gal. Yaon na't sa quinta nang sila'y dumating itong fondadista'y itinurong lihim hind iba't iyan, principeng butihin ang takd n~g iyong kapalarang angkin. Ako'y aalis na't ang bahala'y ikaw mag-isip n~g lalong kagaling-galin~gan, n~guni't ang hula ko'y hindi mabibigyan n~g litis, at yaon ang pangyayarihan. Pinagmalas nan~ga't pinag-isip-isip ang maguiguing kasing kabiyak n~g dibdib ay walang makitang ipagkakalan~git, nagbuntong hinin~ga't luha'y bumalisbis. Diyata't ang dugong sa korona galing hamak na babae ang kakasamahin dustang kapalara'y nang diko tangapin mag-isip n~g lalong nararapat gawin. Nang hind mangyari ang takda n~g palad putln ko ang ulo't yaon ang marapat; linapitan na n~ga't liig ay tinigpas nitong walang malay sa pagkapahamak. At ipinatapong madali sa ilog, anopa't tinan~ga'y n~g matuling agos, sa nangyaring yao'y sabihin ang lunos n~g nan~garoroong matng nannood. Pinatay at sukat wala namang sala ang kahabag-habag na abang dalaga, alin kayang luha n~g makakikita ang d aakaing bumalong sa mata? Di naman mangyaring mabig-yan n~g ganti palibhasa'y isang dakilang principe, anopa't wala nang anomang nangyari kung kahima't labag sa utos n~g Ley. Babaeng pinatay sa Novelang sulit ay kusang nabuhay sa dunong n~g Langit at muling naugpong pinutol na liig napadpad sa ibang reino't dalampasig. Kagandahang palad ntagpo pagdaka n~g isang lalaking namamalakaya namangha ang boong pgkatawo niya at sinapantahang diwa'y taga gloria. Wika sa sarili mahaba nang araw ang dito sa mundo'y aking pagkatahan ay walang ganitong dilg kagandahan aywan kung mayroon sa langit na bayan. Pagdaka'y binati n~g ganitong sabi: Tabi sa dan~gal mo mahal na babae, ikaw baga'y sino't anong layon dini sa ganitong oras at lalim n~g gabi? --Huag maguing saw ang aking panugn sa kamahalan mo mamang tumatanong, pinagmulan ko po'y hind mapagnoynoy gayon din ang aking dito'y pagkatuntong. Kabuhayang yar di ko mapag-lirip na diwa'y nagbuhat sa dunong n~g langit pinagmulang baya'y di po maisulit at n~gayon pa lamang ako nagka isip. Kaya ikaw na po ang siyang bhala na dini sa abang bhay ko'y magpala; ituring na anak sa pagaanduka at kikilanlin kang amang nagkalin~ga. Kung gayo'y halina anang nakapulot n~guni'y namamangh ang sa tawong loob, pagdating sa bahay ay pinapagsoot n~g damit na tuy ang anak ni Venus. At isinalita sa asawang hirang yaong pagkakuhang mahiwagang bagay, sabihin ang tua't d na ibig lisan n~g dalawang mata yaong kagandahan. Nagsasama na n~gang bilang din sa anak; at magulang namn ang gawang pagtupd di ko pagaanhin dumating ang oras lihim n~g Lumikha'y kusang mapatanyag. Mag-asawang hari ay sa pagpapacial sa lansan~gang yao'y manng naparaan dilg n~g napulot ano'y nang mtanaw ang matuling takbo ay pinapaghintay. Sa carrosa ay biglang umibs at sa maralitang bahay ay pumanhk ang kapangyariha'y hind na nagamit ang puso'y nabaghn sa himalang dikt. Ang mahal na hari tumanong pagdaka. --ito baga'y anak ninyong mag-asawa? sagot n~g tinanong--dakilang Monarka iyan po'y pulut ko lamang sa aplaya. Na di ko mawari magpahanga n~gayon, kabuhayan niya, haring pan~ginoon, pagka't kailan mang kunang ko n~g tanong; sabing talinghaga ang itinutugon. --Kun gayon--ang sagot n~g Sakramajestad sa kalakhan nila'y paumanhing gawad kami na ang inyong loobing mag-in~gat at siy ay aming paparahing anak. --Oo po hari ko--ang panagot namin at sinong tatangui sa magandang hiling, mabigat bigat man na kung sa dadalhin ang atang mo'y pilit naming papasanin. Huag lamang haring ibintang n~g dibdib na parang gusto na naming siya'y mals, Mahal na babae tanto mo na't batid itong sa Monarkang ipinamamanhik. Sagot n~g dalaga'y--may d pangyayari ang hind pagayo'y lapastan~gang tangu ang damdam n~g puso'y di na nakaganti sa anduka ninyo at pagkakandili. --Huag panimdimin at laking ligaya niyaring aming loob ang mpabunyi ka sa kandiling in~gat n~g ating Monarka bakit walang anak ang mahal na Reyna. --Magaganap na po oh Sakramajestad ang hiling n~g pus--Maraming salamat babae'y kinawit n~g Reyna at kagyat isasa-agapay n~g kaniyang lakad. --Sumandaling hintay--ang ipinagsulit sa kamay ni ama muna ay hahalik gayondin sa aking inang nagtankilik ipaalam na't kayo'y in~gatan ng Lan~git! Naghiwalay na n~gang luha'y nalalaglg nitong maiiwa't magtatamong palad ang mata n~g Reyna sa laki n~g galak di na ibig lisan ang himalang dilg. Yaon na't tinungo ang Palacio real kapagdating doo'y agad binihisan n~g damit na piling d sangkap ang dan~gal ang kahalimbawa'y bitwing sumilang. Sa kinabukasan hari'y nagpalakad n~g utos na gawing pilit ang pagtupad na ang magsabing hind niya anak ay paakasahang buhay ang katapt. Nagpatabas nan~ga n~g damit princesa pinili ang kayong lalong mahalag at kapagkayari'y ipinasuot na walang d hahan~ga sa himalang ganda. Nang princesa na n~ga siyang tinatanghal sa sakop na Reyno n~g nagtatangkakal, bilis n~g balita ay nan~gagliparan sa iba't iba pang m~ga kaharian. Sigaw n~g balita'y ano't nniniig ang napapanahon sa nasang pag-ibig? naroon ang ganda na sukat sa titig ay magsisilayas ang lahat n~g skit. Bubugtong na anak ang himalang ganda ng nagkakandiling haring magasawa nang ito'y mrinig ay nagsigayak na ang nangaguusig sa nasang pagsinta. May principe't duque, konde't kaballeros na ang pagsasadya'y tungkol sa pag-irog at gayon din namang balita'y umabot sa taksl na tawong principeng pumugot. Nagsadya rin naman na paris n~g iba na ang tinutun~go'y ang nasang pagsinta dilag n~g princesa'y n~g tamaang mat tumapon ang isip sampong kalulwa. Anopa't sinupil nabihag ang dibdib niyaong kay Kupidong dahs n~g pag-ibig nang mag-uling loob nagsakdal sa lan~git na panungtang palad ang magandang nais. Nan~gag-alay na n~ga n~g sinta't paglubog ang nagspagsady sa nasang pag-irog kung anong hiwagang kaloob n~g Dios ang naguing asawa'y ang principeng nugot. Ihahangang dito ang kinhinatnn n~g abang dalagang kinitln n~g bhay ang principe baga'y kung kaya nkasal ay talagang utos niyong kapalaran? --Ano pang liwanag iyong hahanapin sa nangyaring yaon, kapatid na guiliw, pinutln n~g liig muling nabuhay rin palibhasa'y siyang kapalarang taning. --Tama ang sabi mong nakasal kapatid pagka't princesa nang kagandahang labis kun ang dating bhay siyang ipipilit makalilibo ma'y puputlan n~g liig. At may pangyayari kayang makasal pa sa lalaking buhy babaeng paty na dito'y liwanagan mo n~ga sa dalawa sa palad at gusto'y sinong nan~gauna? Itong kapalaran kung pag-iisipin ay parang busabus n~g pag-ibig natin at walang sarili siyang mararating kun ang haring gusto'y siyang tumitiguil. Aywan sa ibang nangyayaring bagay kung tungkol sa ating dalng kabuhayan may dukhang nanakyat sa luklukang dan~gl at may darakilang naaab naman. Yaong sinasabing nan~gapapahamak, nalunod kay natuka n~g ahas baka naroroon ang kaya n~g lakas niyaong sinasabing naghaharing palad. Nguni't sa kalakhan n~g haring pag-irog: itong kapalaran ay naninikluhod palibhasa'y siya'y nahahandang lingkod sa anomang bagay na ipag-u-utos. --Makhahalakhak kung pagwawariin ang katuwiran mong panagot sa akin, diyata't sa dahs n~g haring pag-guiliw, itong kapalara'y talagang alipin? Huag kang palulong irog na kapatid sa dunong ng iyong nmamaling isip itand sa no at saka sa dibdib na ang kapalaran ay hulog n~g Lan~git, D baga ang m~ga alay na pagluhog sa isang babae'y hall n~g pag-irog ay bakit kung hind bigyang pahintulot ttan~g na lamang at maghihimutok. Nasaan ang dahs n~g haring pag-ibig na sinasabi mo guiliw kong kapatid? ang kapangyariha'y bakit d magamit na ang sumasamong pagsinta'y ipilit. Asal n~g pag-ibig ang sumamosam at sa sinisinta'y maghandg n~g suy tung mhaharp sa lan~git n~g puso'y nagpapakilala n~g pamimintuh. Yaon man at hind ipagkakaloob n~g palad ay sayang ang puhunang pagod, ihahangang dito kapatid na irog, may matuid ka pa bagang isagagt? --Tam ang tugon mo kung didingin lamang n~guni't mayroon pang nninirang bgay pagka't ang pinilit na ikinakasal _nulo_ sa kastila kang ito'y pan~ganlan. Sapagka't ang dilg n~g pag-aasawa buhat sa kasundo n~g pusong dalawa kailan ma't hind ganp ang pagsinta walang kabuluhan yaong pagsasama. Bakit nang panahong tayo'y maligalig na ang pilipino'y magsipanghimagsik ay daming babaeng nkasal sa pilit yaon kaya'y palad na hulog ng Lan~git? Hinayang sa buhay ang sanhing pag-amin takot sa maikling pamatay at baril, n~gayon ang tanong ko, kapatid na guiliw yaon kaya'y utos n~g palad na taning? --Di kung gayon pala itong kapalaran ay walang sariling laks na sinimpan, sapagka't kung hind humin~ging tulun~gan n~g baril ay hind mapilit ang ayaw. At bukod sa rito kapatid na irog kun ang kapalara'y sa lan~git na hulog di na mangyayaring daanin sa takot pagka't yao'y bawal n~g banl na utos. Kaya't anhn ko mang tanun~gin ang isip nag-alan~ganing mayag yaring dibdib na pawawalan mong laks ang pag-ibig at ang kapalara'y siyang mananaig. Ang bagay na ito'y sinabi ko lamang di ka pinipilit na ako'y ayunan, n~guni't sa sarili n~g bait na simpan ikaw ang bahalang sa wasto'y magtimbang. At kung matagpuan n~g pants mong isip ang kalulunduan n~g hustong matuwid hinahong papayag naman yaring dibdib at tatangapin mo ang aking panalig. Bakit sa kanitang pagsasamang ganp itong pagtatalo'y hindi nrarapat at saka himalang makita n~g laks n~g lamp tang isip ang ililiwanag. Itong atin n~gayong pagsasalitaan n~g balabalaking magunitang bagay ay para na bagang isang pagsasanay n~g tumuln tuln isip tang mabagal. --Oo n~ga Marcela't yaon ang matuid han~gang nabubuhay sa silong n~g lan~git, ang tawo'y piliting dumunong ang isip sa kapanahuna'y nang hind maguipt. Mag-aral n~g m~ga wastong pan~gun~gusap na makakalugdan n~g kinakaharap at yaon ay isang karan~galang sangkap n~g tao kahima't nagmula sa hamak. At ang pan~gun~gusap ay ipapanahon huwag sa bala nang salita'y ttugn at ang pagnanasang pan~ganlang marunong lalong nagbabansag niyaong pagkagungong. Ang palalong anio't kilos na magaslaw sa gawa at wika'y pilag-ilagan sa isip na puri hindi't kapintasan ang maguiguing bun~ga't tubong pakinabang. Ang pagmamabini't bala't kayong hinhin kung d katutubo naman ay wala ring aantaing puri't bagkus babalutin sa pula't siphay n~g dilang matabil. Sampo pa n~g ama't inang nag-anduka'y masasabisabing diwa'y nagpabaya, at kung hind gayo'y di naman llal ang lumaguing gawing may katalong pula. Ihahan~gang dito't dapat ding mag-in~gat. ang tawo sa pulan~g nagsalasalabat kung d man mluklok sa dakilang taas ay huag mangyaring malunod sa libk. --Ang lahat mong saysay Dalmaciang kapatid ay dapat ilimbag sa ubod n~g dibdib, n~guni't ang hiling ko'y huag ipagkait naganti mo na ba ang padalang titik? --Hindi n~ga Marcela; ito'y isang bagay na isasanguni sa pagmamahalan at ipahahayag tanng kalihiman niyaring aking dibdib mula niyaong araw. Maniwala ka kapatid na guiliw ang liham na yao'y mula nang tangapin salamat at di mo pal npapansin na yarng isip ko'y nagpaparang halng. Sa alay na sint ni Constancio't hibik nag-aalan~gnin sana yaring dibdib, n~guni't sa pasiyang hatol n~g pag-ibig d dapat itakuil ang sa pusong lan~git. Kaya buhat na n~ga n~g aking tan~gapin ang padalang liham, kapatid na guiliw, parang binabaka ang gulong panimdim na d matutuhan ang dapat kong gawin. Ito'y hind sana dapat pamalayan sa kahit kan~gino at kahalayhalay na tayong babayi pala'y nagdaramdam n~g matinding dusa sa nagugustuhan. N~guni't sa malinis na pagkakatali n~g kanilang puso'y nuha't ang bighani na pagtapatan ka't yaring dalamhati n~g tungkol sa sinta'y magkalualhati. Upanding sa iyong magagandang hatol ligalig n~g aking puso'y huminahon sa padalang salat Cela'y nagtatanong kung ano ang dapat na maguing panugon. --Diyn sa hiling mo guiliw na kapatid na hatulan kita n~g itatahimik, walang mgagawa yaring aking isip kun ang iyong puso'y supil n~g pag-ibig. Sapagka't ang dahs n~g Haring pag-irog ay d gumagalang at d natatakot, walang katuirang ina-alinsunod liban sa ang nasa lamang ang masunod. Pagpayuhan ka mn n~g lalong matuid ang kalihiman mo'y hind rin didinig lunas na pagpulhan n~g itatahimik ay ang katutubong sarili mong bait. At yaon ang siyang makapag titimbang n~g lalong marapat sa kahihinatnan yayamang sapagka't dati mo rin alam ang lakad n~g mundo't panahong niniral. Iyong magagawa boong pag-iin~gat kung may panimdim kang puri'y mapahamak at ang kabaita'y siyang naghahawak sa ikasasawi n~g dratning palad. Ang sinomang tawo'y pagka't sinangkapan n~g tatlong sandatang talagang panglaban kailan ma't ito'y di mo bibitiwan ay dapat umasang ipagtatagumpay. Sapagka't kung ito'y di mo isasalong sa digma n~g mundong lalng n~g panahon ay pakaasahan na ipagtatan~gol ikaw sa lahat nang sakuna't lingatong. Huag maniwala ang lapok na loob na tayong linikha'y may talagang signos sapagka't ang tawo'y kung sumasa-Dios ay walang pan~gamba't hindi matatakot. Kaya n~ga sa awa niyaong Matankilik na nagpakaduk-ha ay doon manalig na pagpinagtibay ang sariling bait walang magagawa ang lilong pan~ganib. Tungkol sa hiling mong kita'y pagpayuhan sukat hangang dito ang kaya ko lamang at ang dakong hul n~g khihinatnn ay wala sa aki't ikaw ang may tan~gan. Kaya hangang dito't asahang kalakip sa makakayanan yaring aking dibdib n~guni't sa tadhana n~g Haring pag-ibig sarilinan tayo n~g mapagsasapit. --Salamat sa iyo kapatid na guiliw sa m~ga hatol mong palagay sa akin, na ang kabaitan ang papagtibain at ang pag-aadya n~g Nakop sa atin. Paalam na muna ako at aalis si ama't si ina'y nang d nai-inp kung walang dahila'y asahang babalik sa araw n~g bukas guiliw kong kapatid. --Adios Dalmacia't kung walang hilahil inaantay kita sa araw mong taning at ang taguri ko'y huag lilimutin ang pagmamahalan magpahangang libing. Ang pag babalik ni Dalmacia =Ikaapat na pankat= Narito na ako kapatid na irog anong buhay ninyo kagabing pagtulog? --nagdaang payapa na awa ng Dios kayo nama'y ano? Wala ring sigalt. N~guni't nang matapos kami n~g agahan tumangap na mul n~g padalang liham na ang hinihiling niyaong karain~gan ang magandang nasa'y bigyang kasagutan. Narito Marcela at iyong abutn itong ikalawang hatid na pagdaing --Dalmacia'y oo n~ga't aking babasahin na kung anong bagay ang sa pusong hiling. _Ang pagbasa ni Marcela sa pan~galawang hibik ni Constancio tungkol sa pag-ibig._ Nunul na naman ang aking paghibik sa m~ga yapak mo, Poon n~g pag-ibig, na sa karain~ga'y huag ipagkait ang lunas na awa sa may dusang dibdib. N~guni't kung hind mo naman maaatim ang lun~goy n~g puso't bawal n~g pag-amin ay wala nang buhay na dapat ituring at parang himbing na sa hantun~gang libing. Kaya kung sakali't nagaalan~gn man sa hiling n~g aking nagdurusang buhay mabighani ka ring iyong pagpayuhan ang sariling puso't magtaglay n~g hambal. At nang sa dalita'y upang makahugot ang nlulugami sa nasang pag-irog ipagkatiwala sa hihinting sagt ang iguiguinhawa niyaring abang lingkod. Ihahangang dito at pakahihintin ang tapt mong hatol sa alay kong daing, lakip ang kumusta't sa kayang pupulhin ay natatalagang lingkod hangang libing. _Sagt ni Marcela._ Dalmaciang kapatid ang ganitong liham ay paban~gng suob sa tinataghuyan, upng sa amuki n~g pagsintang alay ang pinto n~g iyong bighani'y mabuksan. N~gayon ang tanong ko kapatid na guiliw huag paglihima't magtapat sa akin tungkol kay Constanciong handog na pagdaing may palad na baga siyang tatangapin? --Sa tanong mo Cela'y bakit magllin~gid ang pagsasama ta'y higit sa kapatid ang katotohana'y siyang isusulit bagay sa binatang dulot na pag-ibig. Nang nakararaang di pa tinatangap ang ina-asam kong pahatid na sulat ay nau-una na siyang nakalimbag sa lihim n~g aking katauhang bihag. At nang tangapin ko ang sinugong titik walang paglulanan n~g tu ang dibdib, gayon man ay aking pintipid tipid na d nagpamalay sa tawong naghatid. Anopa't ang aking ligayang tinangap sa pagdating niyaong sinugong kalatas di lubhang nalaon ay nan~gagsilipas at ang humalili ligalig at sindak. Unang nagunita't sanhng nakahadlang ay ang pagka habg sa m~ga magulang lapastan~gang anak ang di na tumanaw sa hirap dlita nilang pinuhunan. Bukod pa sa rito'y nang mag-isip-isip alab n~g gusto ko'y nasubhn n~g lamig dahil sa balitang aking nadidin~gig na ang tawong yao'y lahing mababagsk. Bulong n~g himaton kahit may asawa sa ibang babayi ay nakikisama dahil dito'y siyang niguil umantala sa malagong tubo n~g aking pagsinta. Yao'y siyang sanhi't bilang na pumiguil sa nunang sigl n~g aking pag-guiliw, n~guni't maniwalang sumasalisi rin sa buntong gunita na siya'y tangapin. N~gayon ko natantong anong tinding bigat iwaksi ang sintang diwa'y may kamandag? na nananalatay sa lahat n~g ugat kaya't di mangyaring biglaing makatkat. N~guni paghinahon bulg na pag-ibig idila't ang iyong nadidimlang isip kung papatulan mo ang hiling n~g dibdib ay mahuhulog ka sa madlang pan~ganib. Kung naroroon na sa kamay n~g sukab lahing mapaglilo sa asawang liyag d ang kailan~gang gagawing pang lunas sa hapd n~g puso'y luhang tatagaktak. Piguil aking loob at alalahanin ang pagaasawa'y matinding dadalhn kung makatagpo ka n~g ugaling taksil magsisi ma'y huli't walang mararating. Lalo na't lalaking laguing mapagbintang sa d guinagawa'y paghihinalaan, marahil ay di na panghihinayan~gan sa ikadadal ang lapok mong buhay. Lalagui ka na n~ga sa tinaghoy-taghoy magsisi ma'y huli't wala nang panahon, anopa't kaya ka lamang huminahon kung maguing bangkay na't katawa'y maburol. Ito'y karaniwang aking namamalas sa m~ga babaying sinasamang palad siyang umi-iguib, kilik pa ang anak na d pinapansin n~g lalaking tamd. Sampong pagkabhay na ipagtatawid n~g asawa't m~ga bun~ga n~g pag-ibig ang tungkuling yaon ay wala sa isip at di nahihiya sa nakamamasid. Ang lahat n~g ito'y dapat isadili na kahihinatnan n~g isang babayi kung naroroon na'y walang mangyayari liban sa managhoy ang iyong sarili. Sa lahat n~g ito katawan ko'y bakit hangang may panaho'y milag sa pan~ganib kun katungkulan man ang gawang umibig huag kabibigl at mag-isip-isip. Yaong kay Constanciong alay na pag-irog na naguing bun~ga n~g aking pagtulog pakapipiliting iwaks sa loob at sa dalamhati nang hind mahulog. Sapagka't kung siya'y magmana n~g asal sa m~ga linahi niyang pinagmulan na nangbabayi at ang katungkulan sa sintang asawa'y ipinamimigay. Di kung magkagayo'y alin pa ang hyap niyaong dalamhati ang hind susugat dini sa puso ko at gaanong antak ang ipagdaramdam ng saliwang palad? Ang lalong marapat ako'y mamayapa sa piling ni ama't inang nag-andukha at doon na hihintin ang lang tadhana niyaong kamatayang pagpanaw sa lupa. Sa madlang pasiy niyaring aking dibdib nararapat kaya Marcelang kapatid? --Oo ang sagot ko't hind nalilihis kung may kapalarang matay sa tahimik. N~guni't itong tawo'y kung talagang laang sa pag-aasawa'y mapa-abng buhay, ang mata n~g isip ay nabubulagan sa masamang palad niyang kraratnan. Masdan mo Dalmacia't siyng nangyayari sa mapapasawing paris tang babayi, kahima't mayaman at anak sa puri sa sinta n~g dukha ay napahuhuli. Kaya ang sinoma'y bulaan ang bait at ang matalinong m~ga pag-iisip supil n~g tadhana't hind magagamit ang siya'y umilag sa maling pag-ibig. Daming pasalamat ang itinutungkol sa kabaitan mong taglay ang hinahon at d nabalinong puso mo'y lumusong sa hiling n~g mundo't udyk n~g panahon. Sapagka't ang isang babaeng gaya ta talagang lan sa pagaasawa, may napapa anyong palad sa guinhawa bukod sa sariling kanlong n~g ligaya. Bakit ang madals ay ang pagkukulang n~g isang babayi sa asawang hirang, anaki ang ibig ay siyang magtan~gan n~g ipangyayari sa lahat n~g bagay. At pagbibintan~gn ang asawang liyag n~g d guinagawa at wala sa hagap ito'y di lulubay n~g tnalak-talk han~gl na babaying walang puring in~gat. May d pagkabugnot at bigyan n~g tabig kung nagupun na sa di gawing galit, yao'y hind buhat sa talagang bagsik kund sa babaying samang bukang bibig. Halihalimbawang may katotohanan ang bikig n~g pusong ipinagbibintang yao'y hind dapat ipagmaka-in~gy pagka't sa asawang pan~ganib n~g bhay. Kaya sino ko man irog na kapatid na may asawa nang pinakai-ibig kung may panibugho ka mang ini-isip ay pakabalutin sa lihim n~g dibdib. Lalo't may asawa ang patatamaan sa kutg ng iyong malng pagbibintang, d parang ikaw na ang nagpapatnubay sa ikadadali niyaong kamatayan. Kung mapan~ganyaya ang asawang liyag n~g dahil sa iyong dilang talipandas maagaw mo pa kayang miligtas ang nsa kamay na n~g pagka-pahamak? Kaya ang payo ko m~ga guiniguiliw sa ubod n~g puso'y itandang magaling kung mayroon ka mang panibugho'y tipdin at saka ihibik sa oras na lihim. Na ang sabihin mo'y kulang ang ihalik sa bakas n~g yapak, asawa kong ibig tungkol sa anyo mong aking nmamasid n~gayon ang luhog ko'y limutin sa isip. Alalahanin mo, asawa kong hirang na ako ang iyong katagni n~g bhay ikaw ang sinta ko't kaisang katawn kun ang pagsasama'y hindi durun~gisan. Kaya ako'y huag sanang pagliluhin, pagka't ang damdam ko'y karamdaman mo rin sa bawal kong ito't di ka papipiguil magkukusa akong lulusong n~g libing. At d makakayang itagal n~g dibdib ang prusang ako'y dayain n~g ibig at ito ang siyang sanhing maghahatid niyaring abang bhay sa hantun~gang guhit. At ang pagkukulang n~g iyong pagtin~gin sa m~ga anak ta'y ang ihahabilin ang buntong hinin~ga, at anong gagawin sinsamang palad sa amang nag-ankin. Masdan natin dito kung hindi lalambot sa pus n~g isang kasing ini-irog at mabibighaning mahambal ang loob lalo't ang luh mo'y makitang nanagos. Kung sakasakali't hind rin didin~gig sa m~ga taghoy mo't malunos na hibk, sukat sa magbata't idaing sa Lan~git na siya'y loobing magbago n~g isip. Iligtas sa madlang abang na pan~gamba ang kasing irog mong supl n~g anyaya n~g mundo't ilagay ang boong pag-asa sa dunong na lihim n~g Lumik-hang Am. At kung baga siya'y d rin magbabago n~g pagklugami sa daya n~g mundo ang loob mo'y huag namang mabubuy na sa dalamhati gumanting maglilo. Ang isang lalaki kahima't maglihim dilg n~g asawa'y, lalong nagniningning, n~guni't kung babayi ang siyang magtaksl ang abang lalaki'y nagmumuk-hang halng. Titigas ang buhk at magbabalita ang kulay at anyong siya'y nadaday sa pagkakagayo'y d ka naman kaya nagdadalang habg, babaying kuhila? Dilidilihin mo't ikaw ang may tan~gan niyaong mahalagang putong na kinamtan, na kapag nabagsak ito at pinugay ay parang gumiba n~g isang Sambahan. Salamat na lamang kapatid na kasi kung bigyang panahong magawa ang sisi kamatayan nati'y hind nagsasabi n~g araw at oras na ipanagyayari. At magandang pala, irog na kapatid kung pahahatdan kang babal n~g Lan~git at bigyang panahon na makapaglinis upanding magtamo n~g bayang tahimik. Ihahangang dito't ako ma'y hind pa talastas ang dako n~g maguiguing hanga kung may kapalaran sa pag-aasawa hangang tumanda sa pagka dalaga. _Ang pagsagt sa sulat ni Constancio._ --Maalaala ko Marcelang kapatid yaong kay Constanciong sulat na pahatid ating bigyang sagt na ang ninanais ay wala nang daang ipagkaka lan~git. --Oo n~ga Dalmacia't siyang katuiran na dapat gantihin ang padalang liham, muha ka n~g papel na pagsusulatan na ang ninanasa ay wala nang daan. --Narito Marcela't sa kamay ko'y abt ang pagsusulatan n~g aking panagt, na ang sasabihin ay walin sa loob yaong pinupulong awa sa pag-irog. --Dalmacia kung gayo'y tangn ang pangguhit at u-ulatan ka n~g lampa kong isip na ang balang mal huag itititik hanapin ang hind damdamin n~g dibdib. _Ang panagt ni Dalmacia kay Constancio._ Nhuling pagsinta sa kapanahunan nang ako'y wala pang naguiguing katipn kung n~gayo'y wala nang sukat maguing daan pagka't sa puso ko ay may nagtatan~gan. Hind taga rito't lalaking mabait ang tinatahana'y bayang matahimik pakumbabang loob at mapagtankilik sa kapanahuna'y gagawin ang bagsk. --Kaya huag mo pong ipagdalang lunos ang nabigong palad sa nasang pag-irog di na mangyayaring ako'y makahagpos sa kamay n~g aking kasing nagkukupkop. Sukat hangang dito't sa tadhanang laan n~g Lan~git, ang tawo ay doon lumagay, yaon ang payo ko't ang taguring ay! tayo'y manatili sa payapang bhay. * * * * * Sa lahat n~g aking inilagdang titik anong palagay mo Dalmaciang kapatid? --sa aki'y husto na't hind nlilihs tungkol kay Constanciong alay na pag-ibig. Cela'y tiklupin mo't sa pagbabalutan lalagyan n~g guhit ang aking pan~galan tandng maguing saksing ako ang may bigay sa tawong nagdal n~g panugong liham. _Ang pag owi ni Dalmacia._ Oow na ako't ang sadyang liwanag nitong boong mundo'y ibig nang lumipas --Oo n~ga Dalmacia't kung may bhay laks inaantay kita sa araw n~g bukas. Ang pagbabalik ni Dalmacia sa tipng kinabukasan. =Ikalimang Pankat.= Malayo layo pa itong dumarating ay nakan~giti na ang magandang n~gipin itong dinratnan naman ay gayon ding isinasalubong ang mukhang may alw. Nagyakap na silang puspus n~g ligaya parang pusong sabk sa d pagkikita, sa pagkakayapos nang magkabitaw na kay Dalmacia'y nugns ang buntong hinin~ga. Tanong ni Marcela'y--Ano ang dahilan may karamdaman ka bagang tinataglay? --Oo n~ga't kung bakit laguing dinadalaw yaring aking loob niyaong agam-agam. Sa tuitui na'y laguing ni-isip ang m~ga babalang pahatid n~g Lan~git kung ano't ang aking luha'y naguiguilid at napapanimdim ang huling sasapit. Kung kahima't kita'y nagsasalitaan n~g balabalaking maisipang bagay d mo lamang pausng madals magdaan sa aking gunita ang kutg n~g lumbay. Ang lahat n~g ito'y kung aking damdamin ay wala sa loob at d pinapansin n~g ibang kapua't nagpapakahimbing sa layaw n~g mundong lubhang sinun~galing. --Ano ano namn kapatid na hirang ang napapansin mo sa mundong ksaman? --liban sa d gayon daming nagnanakaw ang ari n~g iba'y lupiguit ma-agaw. At sa pagsasamang tan~ging mahalaga nagsisipaglilo ang isa at isa at kung magkminsan ay pinapatay pa ang nakapipiguil sa masamang pita. Ang pananaghili at ang pagkainguit sa palad n~g iba'y aewan kung bakit naguiguing bisol at matinding bikg sa puso n~g dugong may linahing inip. Ipinaghihigpit ng hin~gang payapa yaong pagtatamng palad n~g kapua at pangugugulan n~g ikasisira niyaong pan~gimbulo n~g asal kuhila. At saka kung aking pagkurukuruin ang d pagka ban~gon, Inang Bayan natin imbt sa pagyaman, ang nakapipiguil, n~g kuhilang ank na walang pagtin~gin. Ipinagbibili sa hindi halaga ang m~ga damdaming pag-irog sa In may asal Galaln ano't hindi ka pa tambin~gan n~g walang habag na parusa? Sa ugaling gayon may d pagka poot yaong nanunun~gong mahabaguing Dios sa yaman at puring hamak inu-ubos ang pagsusumakit nila't paglilingkod. Ito ang masaklap n~gayong umi-iral na inu-ugali n~g maraming bayan hind magkisa niyaong kalooban at ang naghahari ang pag-iinguitan. Iba'y nagsasabing mag-atang n~g bigt ay d naman kaya n~g lampang balikat, anopa't kung baga msunod ang han~gad parusa n~g baya't damdaming pahirap. Ay manong damdamn ang aming pagluhog pilitin ang tayo'y magka isang loob upanding sakaling siyng makalagt sa tali n~g ating Inang nalulunos. Hangang dito Cela't may d pag sisikip ang pot sa tawo, n~g Am sa Lan~git linalapastan~gan ang Santong matuid at ang kaliluhan ang nasang manaig. --Ano ano namn sintang kapatid ko ang m~ga babalng d pansin n~g mundo? --Unang unang aking tuturan sa iyo klerang nunuks sa bhay n~g tawo. At ang ikalawa'y ang pagkakamatay n~g kawakasin~g hayop sa ikabubuhay, baboy, m~ga mank, at iba pang bagay saka ang luluksng salot sa halaman. Na diwa'y sa boong lupang Filipinas ang hayop na ito ay lumalaganap halamang dapuan sa boong magdamag taps na ang pagod at puhunang pilak. Napan~ganyaya na't wala nang hihintin tulad sa nagdaang sinirang pananm ang pag-asa'y lubos na may aanihin at nang naglalaman ay saka kinitil. Sa llimang bagay na aking tinuran ika-anim yang away na nagdaan ito kaya'y hind dapat ipagnilay n~g tawo't isipin huling kararatnn? Ang Dios ay Am ng Santong matuid na d mangyayaring gumawa n~g lihs, ang lahat n~g ito'y dapat isa-isip at allahanin ang huling sasapit. Kaya n~ga sa tanng kapatid na hirang ito'y d pag-unang bait at pagaral, pilitin na nating iwaksi't talikdan ang inu-galing hindi karampatan. Ang pananaghili at ang pag-iimbt sa ari n~g ibang namuhunang pagod, huag pagpilitang ikaw ang mag-impok at kahalay halay sa tawo't sa Dios. Alalahanin mong may sangkap ka naman na ipagwawari sa lahat n~g bagay may puring sariling dapat pag-in~gatan at ang malalait na m~ga magulang. Pagkat kun ang tawo'y napapakasam na parang bulg na ang pagaakala dalan~gin n~g lahi ay manong mabigl ang kaniyang bhay na kahiya-hiya? Na dahil sa puri n~g minulang buhat ay nan~gadadamay sa pula't paglibk kaya hinihiling n~g lahat n~g ank na siya sa mundo'y huag nang maglut. Kun ang kahinlugang dapat magmasakt ay nananalan~ging bhay ay maligpit ang di kamag-anak anong miisip di ang dagann na n~g sangmundong skit? At saka ang tawo'y kund tatalikdan ang pagkakasalang kinadudumugan ay hind malayo na tayo'y pahatdan n~g parusang walang dalang pakundan~gan. Kaya n~ga sa tanng guiliw na kapatid ito'y hind naman pan~gun~gunang bait pilitin na nating limutin sa isip ang lahat n~g gawang laban sa matuid. Man~gag-sipag-sisi't gugulin ang luha n~g paghin~ging tawad sa Poong Maygawa at magsi-pan~gakong di na magnanasa sa linaguing gawng asal na masam. Upanding kung baga't makita n~g Dios na tayong lahat na'y nagbabagong loob, mahabg at di na ituloy ang pot bagsk n~g parusang kakilakilabot. Kaya sino kamang nagpapakahimbing sa layaw n~g mundo, dibdib mo'y pukawin hangang may panahon ay samantalahin yaong pagsisising lubos na taimtim. Yamang talastas mo na ang ating bhay ay hind lalagui sa lupang ibabaw at may takdang guhit yaong kamatayan na pagtuntong doo'y taps na ang layaw. Kaluluwa natin ay pilit haharap sa handang Hukoman na sakdal n~g taas at uusisain ang lahat at lahat inasal sa mundo't gawang hind tapt. Gahanip mong sala'y walang mkakanlong sa tunog n~g Juez na tatanong doon at kung malining na'y gagawin ang hatol sa dalawang bagay na maguiguing ukol. At sa pagdurusa'y kung doon mahulog ang maguing pasiy n~g hatol n~g Dios, yaon ang dlitang kkilakilabot at hirap na walang hangang pagkatapos. Kaya mabuti rin ang may binhing hask budbod na pananm sa bayan n~g Lan~git upanding mag-ani n~g linamnam tams at kaligayahang walang kahulilip. Ang Imperiong yao'y hind napapasok n~g kahima't sino'y n~g ligalig lungkot palibhasa'y bayan n~g santas at santos na nan~gag-aalay n~g puri sa Dios. Doo'y walang gabi ang saad sa aklt wala namang araw, buang sumisikat ang kapangyarihan n~g Dios na wags ay labis sa madlng tanglaw na liwanag. Naroon din nama't iyong makikita ang luklukang hayag n~g Vrgen Mara alay ang maraming puri't pagsasay n~g m~ga Vrgenes sa payapang Gloria. Ang ligayang yao'y walang pagkatapos walang pagkabago at lubos na lubos hindi paris dito na sa munting lugd dusang langkay langkay ang ganting kasund. Kaya n~ga ang dapat ay magsamantal hangang may panaho'y talikdan ang sala at huag pwili sa tamis n~g lasa nitong bun~gang mundo't may lihim na pakl. Yao'y pawang daya't lalng na hikayat n~g taga Averno, kaya n~ga ang dapat gamitin ang tatlong katutubong sangkap at ang kaluluwa'y nang d mapahamak. Kun ang lakas natin ay mapipipilan ay huminging tulong sa kapangyarihan n~g Poong Lumikha, at d papayagang masupil n~g lilong digma n~g kaaway. Ating dalan~ginin n~g tas sa dibdib yaong kamatayang sakdalan n~g tams kaluluwa nati'y nang upang magkamt niyaong Luwalhating walang kahulilip. Sukat hangang dito, Marcela ang galw n~g m~ga pagpits nitong lamang bayan, ang magandang suy nawa'y ipatnubay n~g may awang Lan~git hangang nabubuhay. Ang ating harapin ay ang makatumbs sa ama at inang namuhunang hirap --Oo n~ga Dalmacia at kang matutupad yao'y mamumun~ga n~g magandang palad. Nanatili nan~gang kanilang ilagan ang madlng paraya nitong kamunduhan at walang hinarp kund ang mag-alay n~g magandang suy sa m~ga magulang. ISNG TAGUBILIN. Sa baks n~g yapak n~g kadalagahan ang lumagdang isip nito'y nag-aalay n~g munting gunita na kunang ulirn yaon kay Marcela't kay Dalmaciang bhay. Kung baga sa isang Araw na sumikat ay d nan~gulimlim ang pagliliwanag buhat sa mul pa n~g pagkakalapat n~g kanilang dibdib na parang sinukat. Ang ali't alin mang datnn n~g ligamgam ang sing-isang puso nila'y nagdaramdam gayn sa ligaya namang kinakamtan walang natatan~ging pagsasarilinan. Kung sakasakali at may maling isip ang ali't alin mang sinsay sa matuid ay nasasansala at naihahatid hangang sa hantun~gan n~g itatahimik. Sila'y marurunong magbigay pitagan sa bala't bala nang dapat na igalang ito'y pakorona't putong na ban~gibang sa puri n~g m~ga nagpalang magulang. Maiin~gat silang magbalot sa lihim n~g puring hind pa panahong sayan~gin magagandang loob, marunong tumin~gin sa bhay n~g dukhang d gawing pansinin. Nan~gag-aabuloy n~g makayang habg sa kahit sinomang lugami sa hirap, hind nabubuy sa maling hikayat n~g mapag anyayang isip sa pahamak. Ang magyao't dito at makipanayam sa d kaugali ay naguiguing bawal, lalo na't ang gawi n~g mkakararal ay manirang puri n~g sa ibang bhay. At kahit binaka n~g Haring pag-ibig yaon kay Dalmaciang matibay na dibdib ay hind nangyari na ipinalupig at ipinagtangl n~g sariling bait. Bilang naguing kut ay ang pagninilay at ang pagka habg sa m~ga magulang, pinilit ang loob na makipaglaban sa dahas n~g sinta nama'y nagtagumpay. At ang nanatiling nasok sa panimdim sa kay Jesucristo ang puso'y ihain huag magasawa't baka ang sapitin ay ang dalamhati sa kakasamahin. Sinabi kong ito'y d naman paghadlng sa m~ga dalagang panahong niniral at ang matrimonio'y mahalagang bagay kung sakasakali't mapag-iin~gatan. Yan ang halamang habilin ni Cristo pinangagalin~gan n~g tawo sa mundo diyan nagbubuhat ang Papa't Obispo Cardenal at saka ang m~ga Ministro. Anopa't kung bag mapag-iin~gatan ang pagkakalin~ga sa Santong halaman dito pa sa lupa'y pakikinaban~gan hangang sa lumipat n~g payapang bayan. N~guni't kun ang dahil n~g pag-aasawa n~g isang babayi sanhi sa anyaya n~g mundo, at hind bibigyang halag ang pagmamahalan maha~ga'y hind na. Kaya n~ga m~ga binibining hirang kayo sa sariling laguing magninilay at hingn sa Dios na paliwanagan kun ang inyong isip ay pinagdidimlan. Muhang halimbaw at kayo'y pumaris doon kay Dalmaciang dunong na mag-isip hind nabighaning natol sa pag-ibig at ang alaala'y ang huling sasapit. At kung mangyayari mahalintularan yaong kay Marcelang mapayapang bhay hind nabighaning ang puso'y ibigay sa parayang hilng nitong kamunduhn. Ang pagka dalaga'y hihiguit pa mandin sa apat na puong tan kung bilan~gin walang hinaharp kund ang maghain niyaong pagmamahal sa inng nag-angkin. Kaya n~ga m~ga binibining irog na ina-alayan niyaring paglilingkod maraming salamat kung ang iyong loob sa gandang anyaya'y magsi-alinsunod. Yaong pagsasamang walang kasing tams ni Marcela't saka ni Dalmaciang ibig kunang halimbawa't nang upang magkmit n~g kaaya-ayang bhay na tahimik. At kung magkagayo'y maraming salamat sa napapanahon n~g PAMUMUKADKAD kahimanawari'y mag si PAMULAKLAK sabog kong tagur n~g MAGANDANG PALAD. WAKAS End of the Project Gutenberg EBook of Landas na Tuntunin, by Jos Morante License: Share Alike