Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net/ (Based on scans provided by the University of Michigan, Special Collections Library) Bili: P 1.00 LARAWAN (MGA SUGILANON UG DINALDAL) Sinulat ni VICENTE RAMA Pangulo Sa "Bag-ong Kusog" Unang patik: 3,000 Sugbo. Patikanan sa "The Cebu Press" Dalan Norte-America. 54 1921. UPAT KA PULONG (Alang sa Magbabasa) Kining basahon nga karon akong itugyan sa imong mga kamut ug nga nganlan kog LARAWAN--timaan nga ang tagsulat igo lang nanguhag hulagway--akong gisulat sa taliwala sa usa ka kabubut-on nga labing maayo sa kalibutan. Walay tuyong daku nga giaps kining basahona ni ang tagsulat niya may tinguha sa pagusab sa katilingban, kong ugaling mausab pa man. Apan kong ikaw, higalang magbabasa, malingaw kaniya ug makakuhag kapuslanan, ang tagsulat magpasalamat kanimo. Ug kong sa imong pagbasa ikaw abuton ug kalaay ug magduk ka tungud kay walay hinungdan kining basahona, tohoi nga gikasub-an sa tagsulat usab ang pagsulat ug usa ka basahon nga, kah, mao lay usa ka dugang sa daghang mga basahong binisay nga nagayo lang ang "panagway". Us ka butang nga angay kong itug-an kanimo: kadaghanan sa mga SUGILANON ug DINALIDALI ning basahona, nahimantala na sa mantalaan KAUSWAGAN nga patay na ug kanhi akong gipangulohan, ug sa BAG-ONG KUSOG nga, salamat sa kalooy ni Bathala ug sa tawo, buhi pa. Vicente Rama Ang Tagsulat. Sugbo, 20 sa Julio, 1921. PANGITAAN NING BASAHON 1. Si Amboy, Ang Palahubog 1 2. Ang Mga Mahadlokon 9 3. Si Inday, Lider na sa Piniliay 11 4. Isko ug Minay 14 5. Ang Sangputanan sa Makasasala 19 6. Limbong sa Karnabal 28 7. "Rag" 32 8. Kadautan sa Gugmang Ahat 35 9. Ang Kalit nga Kaminyoon 44 10. Torcuata 48 11. Ang Walay Pagbantay 51 12. "Fuera" Kapyot! 55 13. "Divorcio" 58 14. Ang Bana, Bana sa Gihapon 63 15. Us ka Masulob-ong Kaagi 67 SI AMBOY, ANG PALAHUBOG Alang sa mga mamomoong pilipinhon. I. Si Amboy maoy usa ka tawo nga walay pagbalhin sa iyang batasan. Mamoo siya sukad sa buntag hangtud inigsalop sa adlaw, magbulad sa init, ug ang singot sa iyang kalawasan walay pag-ug tungud sa hilabihang pakigbugno sa panginabuhi; apan si Amboy, Amboy gihapon; wala mouswag ni madiyutay, walay sapi gihapon. Ang iyang asawa nasub kaayo niini. Ang ilang duha ka anak nga lake--duha ka mga magagmay, apan mga maabtik nga bata--maoy nagabuhi kanila: mangarga mabuntag sa Karbon ug kong dili makapangarga, manuroy sa pagkalimpiabotas aron lamang makaiyawat 30 kun 40 sintabos ang adlaw. Apan, unsay naingnan ning masulub-ong kahimtang? Si Amboy nga hiilhan sa iyang mga silingan sa ngalan Kakha-Tuka, maoy usa ka tawo nga nagbaton sa daghang kahilayan, ug usa kanila mao ang pagkapalahubog. Madasigong anak ni Baco, siya walay laing mga maayong higala ning kalibutan kong dili ang tuba, tumbok ug toytoy ni Unyang, nga iyang suki. Gawas niini, ang kinabuhi alang kaniya, angay lamang yam-iran.... II Usa kadto ka hapon. Nagulan-ulan. Matugnaw ang panahon. Sa Tiyanggihan sa Karbon nagapundok ang mga mamomoo. Kadtong adlawa maoy adlaw sa panuhol: sabado. Ang tindahan ni Unyang gialirongan: ang tumbok ug bagol kanunay nagkagalkal ug walay pahulay. Sa atubangan sa toytoy, nagtindog si Amboy nga ang ilong ug mga ngabil nagsinaw tungud sa adobo nga sumsuman; siya makapulo na moingon: "Dungagi pa ug 4 ka sintabos." Sa luy niya diha usab ing usa ka babaye nga nagpandong, ug mao si Loleng, ang asawa niya nga nagkanayon: --Amboy, igo na intawon, igo na paginum; adto na kita; ang mga bata nato karon.... --Unsa ka? Patiran ko unya ikaw hinoon tingalig molagpot ka sa Kawit. Hala, Unyang, takus, takus ... Aniay 5 pisos nga "papel de banco" diha kanang daan kanimo. Ang sa tuba dili moinum, sa tiyan angay latuson! Takus, takus, Unyang. --Pasagdan lang nimo siya Loleng. Wala bitaw kana maunsa--misagbat ang manininda. --Bitaw pasagdan lang. Mao kana ang inyong tinguha kay makasapi man kamo sa akong bana. III Si Amboy hubog na; dili na balig usa ka diyot. Nagsalig singgit ug gipundokan sa mga tawo. Si Unyang, ang manininda nga nagsalig hawid kaniya, gipuspusan sa tumbok ug nahub an sa saya sa dinagan. Ang malomo nga Loleng, tungud sa kaulaw, mihilak ug mipauli sa ilang balay. Usa ka polis, tapus ang tung sa takna nga pinangita kaniya, miabut. Giduol si Amboy nga nagligidligid sa yuta, gipikpik ang paa ug gisultihan: --Uy, tawo, bangon. Polis ak. Bangon na. Dili ka mobangon? Ania bayay posas. Si Amboy bisag hubog giabut ug kahadlok ug mibangon. Nahinumdum siya nga ang mga pilipinhon polis dili mahadlok sa hubog, labi na kong kini maoy pilipinhon. --Karon mouban ka kanako--matud sa polis--ug adto ka pahulay sa munisipyo. --Oo, mahimo. Kinsa ka ba? Ah! polis, polis ka diay. Ak dili mahadlok bisan asa dapit. Ak anad na kaayo sa inyong bilanggoan gaangso.... Ang mga tawo nangatawa. Ang polis wala magtingog: maligdong ang iyang nawong, namul. Samtang nagpadulong sila sa munisipyo, sa Tiyanggihan walay laing gisultihan kong dili si Amboy da. Ang usa moingon nga maayong patagmon aron mabalhin ang batasan ug dili na magantus ang iyang banay. Ang usa usab mipahayag nga angay ilakip sa silot ang mga "tendera" nga baskog mogalagala kang Amboy aron lang makasapi. Mihagtok na ang ika 8 ang takna. Ang Karbon nagakamingaw. Mao day gatugaw niadtong kahilum ang maalangisig nga iwik sa mga baboy nga giihaw niadtong gabhiona. IV Ug si Loleng? Ah! Si Loleng atua sa iyang payag, sa iyang nawilihang payag nga mao ang saksi sa gidak-on sa iyang mga kaguol. Nagbakho siya, nagadangoyngoy ug sa iyang mahamis ug mapulang aping midaligdig ang usa ka baha sa mga luha. Ang iyang duha ka anak, ang duha ka bata nga si Binsis ug si Amon, nangatulog sa, nagabay-od sa salog nga walay banig ug walay unlan, ug wala managpanghibalo sa nahitabo sa ilang amahan. Si Loleng mitotok pagtan-aw sa duha ka mga bata ug unya, sa kalit, miluum paghilak, ug gigakus niya ang duruha ug mituaw: Alaut nga mga anak ko! Si Binsis, ang magulang, nahigmata ug nangotana: --Naunsa ka, nanay? nganong gahilak ka? unsay nahitabo? --Walay nahitabo, anak ko. Ak hinoon gigutom kay wala pa ak makapanihapon. Si tatay mo wala pa mopauli. Si Binsis mibangon, mikuot sa iyang bulsa ug, dinala sa iyang pagkabuotan, miingon: --Aniay 10 sintabos nga akong kinargahan kaganinang buntag, buut ka nga ipalit kog sud-an ug puso? Si Loleng mitando ug niadtong gabhiona ang iyang panihapon pikas da nga pus nga gisudanan ug buad nga bolinaw. Malisud ang iyang pagtulon kay ang iyang dughan naghuot sa mga kasakit. Si Binsis mibalik pagkatulog. Si Loleng nahikatulog usab dinala sa kaluya. Apan, kinsay makatulog, kinsay makapahulay kong ang kalag ug kasingkasing ginasakit sa dili ikasaysay nga mga kasakitan? Kini mao ang nahitabo sa alaut nga asawa ni Amboy nga mibangon sa pagka 3 sa kaadlawon ug miluhod sa atubangan sa larawan sa Mahal nga Ulay ug namulong ning pangamuyo: --Oh, Ulay nga mahal ug maloloy-on! Unsa, unsay sala namo nga kami ana nahabanlod man sa kahiladman sa mga kasakit? Tug-ani, tug-ani intawon ak. Ikaw mao ang akong hinalaran, ikaw mao ang akong mapuangurong manlalaban ning kalibutan; sa imong mga makagagahum nga kamut ginatugyan nako kanunay ang akong kinabuhi ug sa akong mga anak; ug kong kami nakasal batok kanimo, hangyuon ko sa imong kalooy nga tug-anan nimo ak aron sa pagbantay sa kaulahian ug aron sukad karon imo kaming pasayloon sa makalibo nga pasaylo. Daku, walay sama kining among mga kasakitan, kining kadautan namo. Lamdagi intawon, oh Mahal nga Ulay, ang kasingkasing ug hunahuna ni Amboy ug dad-a sa dalan sa kaayohan ug sa katubsanan niya. Mao da kini ang pangayoon ko kanimo: tabangan unta ug kaloy-an nimo kami sa pag usab sa taras sa akong alaut nga bana ug iuli mo ning among ubos nga payag ang kalinaw ug ang kalipay nga upat na karon ka tuig wala namo hiagumi.... Si Loleng wala makatibawas. Nahapalingkod ug mihigda sa iyang giludhan. Ang kahilum niadtong gabhiona, halaum kaayo, mamingaw ug makapahadlok. Sa layo kaayo, nabati ang toktogaok sa usa ka manok nga nagpahibal sa pagabut sa kaadlawon. Si Loleng, umog ang mga mat sa luha, nahikatulog. V Ika 9 sa buntag. Sa atabangan sa Juez de Paz miatubang si Amboy kinuyogan sa usa ka polis. Ang Maghuhukom namulong: --Ikaw mao diay si Pablo Valderrama. Ak nakaila na kanimo. Nganong wala kay pagtagam? Makapulo ko na ikaw ibalhog sa bilanggoan tungud sa imong pagkapalahubog ug karon ana na usab ikaw tungud sa mao gihapong sala. Unsay gilihi kanimo nga dili ka man motagam? Ah! Pablo, Pablo: ikaw dili lamang kay nagpakaulaw sa imong kaliwat ug sa isigmo ka mamomoo, kong dili usab gihimo mong alaut ang imong tibook nga banay. Kong unsay dangaton sa imong asawa ug mga anak, ikaw mao ang tagsal unya sa ngatanan. Karon, tungud sa imong pagkawalay pagtagam, tungud sa imong pagkabagag nawong, silotan ko ikaw sa 2 ka bulan sa bilanggoan. Human, ang Maghuhukom miatubang sa polis ug miingon: --Uy polis, dad-a kini sa silong. Si Amboy gidala una sa bilanggoan sa munisipyo ug tapus dinhi gibalhin sa Bilibid. Wala dangti ug bulan, siya nasakit: nagluspad ug nanghupong ang nawong ug tiil. Ang mananambal sa Bilibid nagtagna nga ang sakit ni Amboy anaa sa tinai ug rinyon ug maoy sinugdan ang hilabihan nga inom sa tuba, tanduay ug uban pang mga alak. Sa ikatulo na ka bulan, si Amboy naghigda sa banig ug dili makabangon: ang iyang buk-buk, nawong ug tiil, namut ug nan ang miagus. Sa pagkaupat ka bulan, tungud kay mikawt paginom ug tinto, nadak-an sa sakit ug mamatay. VI Si Loleng balo na. Nagusara lamang pagpuy ug inubanan sa iyang duha ka mga bata nga mao ang iyang bugtong nga kalipay nga nahabilin. Sanglit batan-on pa, makabibhag ug bulawanog gawi, si Loleng wal kawad-i sa mga maghahalad nga misampit sa iyang gugma; apan ang ngatanan gitubag niya nga makaus da mahagugma ug kanang gugmaa dili na niya mabawi kay atua na sa usa ka kalibutan. Pun sa mga tunk ang dalan sa iyang kinabuhi, manulonda nga sinakit ning yuta, ang buotang asawa ni Amboy walay laing gisangputan kong dili da usab ang mabugnaw nga lubnganan. Si Loleng, sukad mamatay si Amboy, nasakit sa sakit sa kasingkasing: ang iyang kinabuhi, ang kaambong niya nagakaupos daw us ka kandila ... Sa adlaw nga 3 sa Septiembre, nga mao ang namatyan ni Amboy, namatay usab si Loleng sa taliwala sa dakung kakabus. VII Nangagi ang 20 ka tuig. Usa sa adlaw niana, ang Sugbo naukay. Usa ka mabagang pann sa mga lungsoranon, pinangulohan sa mga magsoon GG. Wenceslao ug Ramn Valderrama, nagsuroy sa kadalanan ug naghimog mga miting batok sa batasan sa pagkapalahubog ug sa palahubog. Ang mga manininda sa tuba ug alak gipanaglutus sa pann. Ug ang ilang mga ilimnong baligya gipanangyabo. Si Wenceslao napagaw sa hilabihang singgit ug pakigpulong. Kadtong mga nangulo dili lain kong dili si Binsis ug si Amon, ang mga anak ni anhing Amboy ug ni anhing Loleng, nga nangulo niadtong pann, nga dinani sa ilang mantalaang "Ang Manguguba" nga walay laing tuyo kong dili ang pagbatok da sa mga kahilayan. ANG MGA MAHADLOKON (Dinalidali) Domingo kadto sa kaadlawon, ika 3:30 ang takna. Mao kadtoy adlawng simbahon. Si Ating ug si Tuloy namangon ug nanagsulti pag-ingon: --Tana, Tuloy; angay na karong isimba. --Tana. Kaganina ra bitaw akong nagsangpit kanimo. Ug ang duruha nanganaog. Angay hibalo-an nga kining duruh ka mga olitawo pulos mga hadlokan kaayo ug dili makalakt kong dili magkuyog gayud sila. Samtang sila nagalakat sa taliwala sa kangitngitan sa dalan, nabati nila nga may nagasunod sa ilang luy ug ang lakang ilang nabati usab pag-ayo. Si Tuloy namugnaw, mikablit kang Ating ug mi-honghong: --Linga kinsa kana. --Ah! dili ak--mitubag si Ating. Ug ang duruha naglakat nagginunitay sa ilang mga kamut. Mihunong sila ug ilang napamati nga ang gasunod mihunong usab. Midagan sil ug ang gasunod kanila midagan upod. --Mamatay na kita, Tuloy!--mihonghong si Ating. --Ayaw pagsaba! Pangadye lang ...--mitubag si Tuloy. Ug ang duruha nagpadayon paglakat padulong sa simbahan. Silang duh gipaningot ug mabugnaw ug ang ilang mga kalawasan nangurog sa kalisang. Bisang kinsa kanila wala makapangahas sa paglingi sa luy: mahadlok motan-aw sa nawong sa Tambaluslus. Samtang naglakat, nangadye sila, gisangpit nila ang tanang Balaan sa Kalangitan, apan ang gasunod sa ilang luy wala mawal. Misulod sila sa simbahan. Mangitngit pa. Apan, ang ilang kalisang milab pagdak kay ilang nabati nga dih gihapon sa ilang luy ang nagsunod nga miuban usab sa pagsulod sa simbahan. --Linga gani kan; tan-awon mo; ayaw kahadlok--miingon si Tuloy. Milingi si Ating ug dayon ingon: --Nahibalo ka kong kinsa diay kining banyaga nga diriyut makamatay kanato sa kuyaw? Mao si "Barbon", ang irong dak ni Birino, nga imong pagapakan-on sa ato. Dili tiaw ang kagubt sa simbahan. Si Tuloy ug si Ating nanindog sa ilang giludhan ug nagsininggitay pagingon: "Puspus Ating, hal puspus. Puspus Tuloy; ayawg buha kanang banyagang mananap". Ang mga nanimba naghuot sa pultahan sa dinaganay; isigkaratil. Nalisang tungud kang Ating ug kang Tuloy nga, binakyaw ang ilang mga "garrote", nagliyoliyo sa bangko aron sa paggukod kang "Barbon". Ang Pari nahunong sa iyang pagmisa; ug ang mga bata nga sakristan, tapus ibun ang siryales, nawagtang. Gisangputan: silang duha gidakop sa polis samtang si "Barbn" mipauli sa ka Birino nga agalon niya, ug nakahunahuna tingali nga dili maayong kuyogan ang mga hadlokan.... SI INDAY, LIDER NA SA PINILIAY (Dinalidali) Kon adunay balaod nga uyonan sa Legislatura aron sa pagtugot sa mga babayeng pilipinhon sa paglakip sa piniliay. Sa ato pa, makahimo sila sa pagpili sa mga pilionon ug mahimo usab nga sila ang piliong mga punoan. Ak dili kaaway sa mga babaye, apan mahitungud ning butanga ibaligya-k ang akong kalag (kong dili na dawaton sa Agencia ni Michael ug ni Regino Torres) kang Satans, aron lang sa pagsupak ning tuyoa. Nga ang babaye makalakip sa piniliay? Jesus! Jesus! Jesus! Kadakung salikwaot niana. Ang atong giingong "manulonda sa balay", ang buotang magtutudlo sa atong mga anak, ang bangil sa atong mga paghisukamud sa ibabaw ning kalibutan, sumala sa matahum nga pulong ni Jakosalem, mao na hinooy mangitag mga pumipili, mao na hinooy manuot sa kabalayan, mao na hinooy manalit sa tub, mamikpik sa abaga sa mga tawo, mamayad sa sidula, mangablit.... Jesus! Jesus! Jesus! Kong kini maoy modangat, sa walay duhaduha igakita ta kining mosunod: nga ang bana ma nay molung-ag, ma nay manursi sa iyang kamisin, motuwa sa isda, molugaw, moligo ug mopahid sa sip-on sa iyang mga anak, manlab, ug mosilhig sa kaugalingon. Kong kini madangat, ang mga bana hayan mangaklas tungud kay dili makaantus sa paghikay sa ab ug pagpanakdak sa mga labhanan. Kaayong talan-awon tuod no! Samtang ang asawa ata nagbara-bara sa kadalanan sa pagsikop ug mga pumipili, samtang ang asawa ata sa kabalangayan nagsangyaw sa mga kandidatura, linulho ang sinina, tinampi ang saya, pinangko pagayo ang mga buhok, ang bana intawon ata sa kosina nagkabulingit ang lawas sa lubut sa kulon, naggunit sa luwag, nagukay sa linugaw alang sa mga ank, ug unya kong kapuyan na, moyak aron sa pagtibawas ug sursi sa kamisin nga nangagisi gumikan sa mga pang-labni sa asawa nga politika. Kini mahitungud sa mga babayeng minyo. Ug mahitungud sa mga dalaga, unsay atong makita? Abuton akog kagu-ol kong palandungon ko na ang pagabuhaton sa atong mga dalaga nga lider sa piniliay. Kay kinsay dalaga nga mohigda sa balay sa mga pilionon ug sa mga pumipili? kinsay makahimo sama sa ginahimo karon sa tanang piniliay nga ang mga lider, aron sa pagdani sa mga pumipili, kinahanglan nga motupad, mogunit, mogawos-gawos, mokablit, mogakus ug mokuot pa sa bulsa sa pumipili, aron sudlan paghilum ug cuarta nga ikatangway? kinsa, kinsang babayhana ang makahimo niini? Ang babayeng daga nga makahimo niini, adunay usa ka ngalan da: HUGAWAN. Ug motugot kitang mga lake nga ang atong mga maamyon ug buotang dalaga, ang atong mga minahal ug inunongan nga asawa, mangahimong HUGAWAN gumikan sa politika? ISKO UG MINAY (Sugilanon) Si Francisco Andakan maoy usa katawo nga taban ug hambugiro. Alang kaniya walay butang malisud sa kalibutan. Kong magsulti sa Amrika, siya moingon dayon: "Ang mga lub didto mamungag kapayas". Kong magsulti sa mga babaye, manghambug dayon: "Kan si Kuan akong hinigugma. Pagka paraygon nianang dagaha". Sa usa ka pulong, maoy olitawong tigpaatab, apan hadlokan uyamut. Us ka adlaw niana, nakakita siya kang Minay, usa ka maambong tindira sa tuba sa Tiyanggihan sa San Nicolas. Sanglit lag hadlokan, siya igo lang moduol ug motangway ug tub. Human ug inum sa tub, mangagho ug kusog ug pugngan ang dughan, daw gisakitan sa kasingkasing. Sa makaupat na kini niya himoa, si Minay nakasabut ug nagpahayag kaniya: --Ayaw palabii ug pangagho, Isko; ak nakasabt nga ikaw nagmahal kanako ug ayaw paghunahunaa nga dili ko ikaw baslan. --Oh, mga langit! Oh, tub nga palaran! Minay, pastilan, dili gayud ak makapanihapon sa amo tungud sa kalipay--mituaw si Isko. --Lakaw na, ug ayaw pagsaba. Unyang gabii, sa ika 10 ang takna, adto sa among luy kay makigsulti ak kanimo--miingon si Minay. --Oo, mahimo, mahimo. Si Isko mibulag sa tindahan ni Minay, nagpanilap. Mao pa kadtong higayona nga siya makabaton ug "cita" kun tagbo ug nagkanayn: "Sa luy sa ilang balay; sa ika 10 sa gabii. Malalim nga iadto kay sugo man sa gugma; apan dih da ba abta si Ta-Tinang, si Binsis ug si Man-Binoy; kanang dapita awaaw kaayo ug anaa magponsisok ang mga agta ug mga balbal...Apan walay sapayn; anay bahi ko dili moil ug anay baraw ug garrapa sa lana nga sumpa sa tanang mga panuway." Hapit na mohagtok ang ika 10 sa gabii. Si Isko miloklok sa iyang baraw, mikuha sa bahi ug sa garrapa nga sumpa, naghinapay ug dayong lakt. Sa dalan nahiatol nga us ka pilikpilik mitingog. Si Isko nahikugang ug gitan-aw ang iyang garrapa kong ang lana mibukal ba, apan kay wal siya mituaw: Salamat kang Bathala! Sa pagabut niya sa luy sa balay ni Minay, diin walay makita tungud sa kangitngit ug diin bisan tuslokon ang mat dili hibaloan, siya mibarog ug nanukad kay nagpanagana sa mga abat, labi na kay ma pay pagtunob niya niadtong dapita. Us ka punoan sa lub nga naputol kaniadto sa pagbagyo sa 1912 ug nagbarog gihapon, gikatahapan niya ug gipakaingog abt na. Tapus niya sudonga, iyang giduol ug gipamulongan: --Kong ikaw tawong binuhat sa Dios, pagtug-an sa imong tuyo; apan kong si Minay ka, kaloy-i ak. Sanglit lub, dayag na lang nga walay tubag nga nabati. Si Isko mikurog, gipaningot, kadaganon ug dili. Sa pagtanaw niya nga wal man gayud motubag, gipuspusan niya pagkalit sa bahi ug dayon dagan. Sa dakung kadaut niya, didto siya mahadulong sa us ka kanal nga pun sa mabahng lapok. Naipo siya hangtud sa hawak sa maong lapok ug misinggit pagingon: "Patay na ak. Tabang kam. Minay, Minay, tabang". Gilingi niya ang lub nga gipuspusan. Giabut siyag katahap ug iyang giduol pagusab. Naghinay siya, nanukad, gibakyaw nga daan ang bahi sa kamut nga tuo ug sa wal ang baraw. Apan sa paghikap, nakugng siya, gilagpak sa iyang duh ka kamut ang punoan, ug miingon: --Pastilan, lub kaman diay! Si Isko, pun sa kaguol, naluya, nagsalig pangusmo tungud sa kabah sa lapok, ug mipauli sa iyang balay. Nagilis ug naligo. Ang bahi gisalibay, ang baraw gibun sa suwambi ug ang garrapa sa lana gibuak ... Napungot. Sa pagkabuntag nagsulat kang Minay ning mosunod: "Hinalarang kong Minay:--Dak kaayo ang gugma ko kanimo, dili hitupngan ni bisan kinsa nianang magalirong kanimo sa tubaan; apan, kong magkanunay akong mahatuslob sa kanal ninyo ug maligo magabii, ayaw palandunga nga dili ko ikaw puspusan. Kagabii hilabihang hulat ko kanimo hangtud nga giabut akog "desgracia": nahulog sa inyong kanal. Kong buut kag tagbo, hawani ang inyong luy, kanang lub putla, taboni ang kanal ug pagsug aron wal kitay kahadlokan. Imong ISKO". Sa pagbasa ni Minay nianang sulata, nahikataw ug nagsulat ning balus nga mosunod: "Pinangga kong Isko:--Nadawat ko ang imong sulat, ug nasakit ak sa nahitab kanimo. Ang imong tuyo mahimo, ug unyang gabii balik sa among luy sa ma gihapong takna. Ang imong tugon tumanon k. Imong MINAY." Apan gisabut ni Minay ang iyang igsoon lake nga kong managtagbo na gani sila, mokalit siya paggul ug iyang lutoson si Isko. Si Isko, sa pagkabasa sa balus, nalipay ug gihulian sa iyang mga kasakit. Miadto sa tagbo, ug ikog sa pagi na ang gidal. Sa pagtan-aw nga hayag na ang luy sa balay ni Minay ug mahawan, nakaingong: "Mao na kini karon. Mahawan, mahayag, dili kita pagakulbaan ug sama sa usa ka dumogan.... Sa pagkataod-taod, nabati kin: --Isko!--miingon si Minay. --Minay!--mitubag si Isko. --Karon--nagpadayon si Isko--ana kana gayud. Kagabii hilabihang antus ko. Marika, Minay, marika, ayaw kahadlok. Dinhi migulho pagkalit ang igsoong lake ni Minay ug gilutos si Isko nga nagkabuang ug dagan hangtud nga hibiyaan ang ikog sa pagi. Naligo sa singot nga mabugnaw, gahangos ug nanakmol, miabut si Isko sa iyang balay ug nagkanayn: "Maayo niini polis ang dad-on ko kong mangayog tagbo si Minay. Dli kini mahimo: mamatay ak sa kanunay nga dinaganay". Ug nahikatulog, nagdamgo sa mga parayeg ni Minay nga wala niya hiagumi.... ANG SANGPUTANAN SA MAKASASALA (Sugilanon) --Dili mahimo, Elvira; sultihan k gayud si Tatay ug si Nanay m ning atong pagkabutang; sultihan ko sil nga kit naghinigugmaay ug ang akong mga tinguha puls matarong ug dili ang pagpasipala kanimo. --Ayaw lag intawon ug sultihi, Luis. Kasab-an uny ak, paw-on. Dili ka b malooy kanako? Ma kini ang nabati nga sulti sa duh ka mga binihag ni Cupido, sa taliwala sa us ka tanaman nga anaa mahimutang sa luy sa us ka Simbahan. Ang kagabhion matahum uyamut. Ang Bulan nagakasalop na, daw naikog nga modan-ag niadtong duh ka kalag nga nagkinahanglan sa kangitngit, kanang tabil nga dak ug maitum sa Kinaiya nga gihalaran sa mga naghigugmaay, aron motabon sa ilang mga paniba sa dugs nga matam-is sa gugma. Gabii. Ika 7 ang takna. Us ka tigulang lake, nga nagsapt sa us ka amerikanang malinis, misak sa baly ni Elvira ug naghatag "maayong gabii". --Maayo, dayn--mitubag si Capitn Martin, amahan ni Elvira nga tigulang usab. Ang misak ma si Don Severino, amahan ni Luis, nga nagpahayag pag-ingon: --Capitn Martin, unsaon ta mn. Ingon kanato nga tigulang n, kit na usab ang magtuman sa tuyo sa atong mga anak. Mianhi lag ak aron sa pagpahayag kaninyo nga si Luis, ang bata k, buut mangasawa sa inyong bulak nga si Elvira. Ak, sa akong bahin, uyon sa iyang tuyo. --Nagkasabut na b sil?--misun si Capitn Martin. --Kan kay gisugo ak ni Luis, dayg na lang nga humana nila sabuti. Mogul na b lang ang uhong kong wala pay daog-dog. --Kan amo pang pagasabutan, Iyo-Binoy, ug balik lamang dinhi tapus ang tul ka adlaw. Si Don Severino nanaog nagkataw. Gabii gihapon. Nagatubangay pagsulti si Capitn Martin, si Carlota nga asawa niya, ug si Elvira. Kining ulahi malipayon kaayo, nagsalig katawa, nagpakilokilo sa iyang mata kang Plcido, ang suluguon niya ug ni Luis, ug magdadala sa ilang mga sult. Si Plcido maoy binatonan usab sa balay ni Capitn Martin. Kini, sa wal madugay, nagpahayag pagingon: --Si Luis, ang anak ni Don Severino, mangasawa kang Elvira. Mouyon ka b niini, Carlota? --Sa akong bahin--mitubag si Carlota--uyon ak. Ang banay ni Luis, dungganan man usab, ug siya si Luis akong nail nga buotan, mahilumon. Labut pa, panahon na usab nga minyoon ta n si Elvira. Dugay na siyang nag-antus..Alaut nga anak k! ... Waly palad!... Ug si Carlota, ang mapinanggaong inahan, mihilak kay nahinumdam sa mga pagantus sa iyang anak, sa palad nga mapintas nga gipaangkon kaniya sa Kalangitan. --Ayaw paghilak Carlota--giam-aman ni Capitn Martin. Si Elvira maluwas n. Ayaw pagsaba kay hibaloan unya hinoon sa mga tawo.... Si Capitn Martin nagsult dayon kang Don Severino ug ilang gikasabutan nga ang kaminyoon sa ilang duh ka anak himoon sa katapusan niadtong bulana, Diciembre. Adlaw n sa likodlikod. Ang kadasig ug kalipay naghari. Si Plcido, ang nakasusi ug nahibal sa tanang kinabuhi ni Elvira, miingkib sa iyang dila, gikulbaan ug nagkanayn: "Pasayloa ak Bathala; ak waly labut sa tanng gibuhat ni Elvira; ak us lang ka suloguon". Usa ka tawong nagkamisin misulod sa baly ni Capitn Martin ug gihatag ang us ka sulat alang kang Elvira. Ang maong sult nagingon: "Maluibon: Waly sapayn nga ak imong talikdan ug kalitan pagluib. Dunay Bathala nga maalam gihapon mosilot sa mga mabudhion. Gipalab m ang us ka batan-ong burong ug gitalikdan m kining karaang tag-iya sa imong kalag ug lawas. Hain na ang atong anak? Hain m tagoa? Waly ulaw! Ang kalipay m dili magdayon; pagbantay. Paghinulsul nga daan! Victor CORDOBA Si Elvira tapus ug basa ning sult, miluspad ug natumba: gipanawan. Si Plcido, ang bugaw niya, miduol pagkalit ug gikuha ang makalilisang sult; iyang gitago ug gisulod sa bulsa, nalisang nga hibaloan ang mga makalilisang pulong ni Victor. Gabii. Madulom ug matugnaw. Apan sa baly ni Capitn Martin ang katugnaw wal mabati, ni ang haguros sa hangin nga bagyohon. Ang tanang kasingkasing nagdilaab sa kalipay ug sa bab sa tanang dinapit nakita, daw bulak nga waly pagkalaya, ang pahiyom, ang katamisan.... Mao n ang kasal ni Luis ug ni Elvira. Niadtong gabhiona gihimo ang "recepcion" ug sayaw nga gipasidungog sa bag-ong magtiayon alang sa ilang kahigalahan. Ug si Plcido hain na? Si Plcido nanaog sa silong ug milingkod sa pultahan. Nalisang, malusparon, waly umoy ug naghilk. Siya nakail kang Victor nga maoy tawo nga mabangis ug dili mahadlok kong dunay buut buhaton. Miil siya nga si Victor gilimbungan ug nga si Elvira angay bitayon. Gihikap ang sult ni Victor sa iyang bulsa ug nagsulti siya dang us: --Pasayloa ak, Bathala k. Ak waly sal; ak gisugo lang, ug angay magtuman. Vctor, si Plcido, ang karaan mong higala, dili magbudhi kanimo. Ug nagbakh siya, nagbasul sa iyang sal, naghinulsul.... Ug sa taliwala sa iyang mga pag-antus, nahikatulog. Ang sayaw nagapadayon sa taas sa baly ni Elvira. Madasigon kaayo. Kasaba, hudyaka, honi........Ang mga "rag", "two--step" "waltz" nagsunodsunod: walay bugto. Si Elvira ug si Luis misayaw ug nagparis silang duh. Usa ka tawo nga wal hiilhi, nagpinurong, nagkamisin lang ug nagkalsonis ug purol, midasmag sa pultahan sa silong ug misulod. Us ka diyutayng putos ma ang iyang dal. Giduol si Plcido nga natulog ug gipamulongan pagingon: --Pahawa, pahawa dinhi; palay, kong ikaw dili buut silotan sa imong sal. --Vctor! Vctor! Pasayloa ak! --Waly pasaylo alang sa mga mabudhion! Mga tawo nga ingon kaninyo angay dugmukon, punggotan sa liog, patyon.... --Matuod ang mga pulong m; apan matarong b nga lakip ang mga waly sal, ingon nianang mga dinapit sa taas, imong silotan sa kamatayon? --Lakip silang tann! Ang ilang kalipay dili matarong, maoy us ka pagyubit, kay sil nahibal sa kahimtang namong duh ni Elvira. Kanng Pari nga nagkasal kanila ma ang gabunyag sa among anak! Apan, hain n ang anak k? hain si Nenita? Ang mga mat sa tawong nagpinurong nanglugmaw sa luh. Daw nahinumdum sa us ka binuhat nga sumpay sa iyang kinabuhi; daw nagatan-aw sa pagkawal ug pagbiyang dayong nng kalibutan sa us niya ka anak. Mihunong pagsulti. Mipasilang sa us ka lungag ug misugat sa iyang mga mat si Elvira ug si Luis nga nagsayaw gihapon, samtang si Don Severino, hupong sa kalipay ug bino, naglaylay. Ang mga mat sa tawo misiga daw kilat ug misinggit pagingon: --Mga banyaga! Karon matapus kitang tann! --Unsay buhat m?--misinggit si Plcido nga midagag kusog sa pagtan-aw nga ang putos nga dal sa tawong nagpinurong giduslitan. Us ka pagbut nga makalilisang ug nakapakurog sa tibuok lungsod, nabati. Ang tanng mga molupyo namangon ug gikuyawn tungud sa kasip nga milanog. Ang baly ni Elvira nadugmok ug gilupad. Mga lawas sa tawo nga napikaspikas, nakita nga nawasigwasig sa kadalanan. Midugok ang mga punoan. Ang mga pagsusi gihimo. Hibaloan nga ang giduslitan sa silong sa baly maoy us ka bomba sa dinamita. Gihipus ang mga patay ug samarn. Hikaplagan ang us ka babaye ug lake nga naggakus, apan puls samarn: ma si Elvira ug si Luis nga hiatlan nagsayaw sa pagbut. Ang tibuok lungsod nagubut. Wal makatulog tungud sa kalisang. Tann puls pangotana kong kinsay nagbutag dinamita. Si Pari Tomas, ang nagkasal, natul ka piraso ang iyang lawas. Ang mga lingganay nagbuntag pagbagting sa "agonas". Sa pagkabuntag, tungud kay waly nanug-an, gidakop sa mga punoan ang tanng mga silingan ug nanan-aw sa sayaw dih sa silong, ug pinusasan ang kamut, gisunodsunod sa mga polis, sa Piskal ug uban pang mga punoan. Us ka tawong nagkurog, si Plcido, miduol pagkalit ug gipahayagan ang Piskal sa ingon: --Ginoo, kining tann ninyong dinakpan waly sal. Buhii sil ug asoyan ko kam sa matuod. Ang nagduslit ug nagbutag dinamita ma si Victor Cordoba, karaang hinigugma ni Elvira. Si Victor iyang gibudhian, ug dili lamang gibudhian, kong dili gikuhaan sa iyang kalipay: ma ang iyang anak, ang anak nilang duh ni Elvira. Oh! pagkamakalilisang itug-an! (Si Plcido mihilak ug wal makatapus pagsulti). --Padayon, padayon pagtug-an kay dili k maunsa--miingon ang Piskal. --Aron sa pagtago sa mga mat sa iyang bag-ong hinigugma nga si Luis, ang iyang anak nga may tul pa lang ka bulan, gipatay ug ak ma ang naglubong sa ilalum sa ilang balay, sanglit ma ang binatonan nga iyang sinaligan. Niining tann waly laing nahibal kong dili kami dang duh. Gitalikdan niya ang amahan sa bata nga, iyang gianak ug namana kang Luis, us ka batan-ong sapian, apan waly hibangkaagan. Si Victor nangita sa iyang anak, bungang matahum sa iyang unang mga gugma, ug wal namo tug-ani. Si Victor nagpadalag sulat kang Elvira ug nagpahibal sa iyang pagabuhaton. Kining sulata ana basaha ninyo (gitunol ang sult nga iyang gitago sa pagkatumba ni Elvira). Ang sal ni Elvira dak kaayo ug angay silotan sa us ka silot nga mapintas sama sa gipahamtang ni Victor kaniya. Busa, kong kamo nangita sa makasasala, nga bitayon ninyo dili kining mga waly sal nga dinakpan, dili usab si Vctor nga gibudhian, kong dili si Elvira ug kining alaut nga sulugoon niya nga naglubong buhi sa us ka bata nga "inocente". Nianang dapit nga gibutangan sa dinamita, anaa dih ang lubong sa alaut nga anak ni Victor ug dih karon inyong makita ang mga bukog sa namatay kay ang yuta nagisi aron kah dili matago ang makalilisang sal". Ang Piskal namahid sa iyang agtang nga gisingot, wal makatingog, ug nagsugo gilayn nga buhian ang tanng dinakpan. Ang mga punoan miadto sa Tambalanan, aron sa pagsukt kang Elvira nga nagkadugo sa iyang mga samd; apan kini himatyon n ug nagpangyamyam pag-ingon: --Pasayloa ak, Victor! ... Ak gisilotan sa Langit ... Oh! anak k, pinalangga kong Nenita ... hain ka n? Ang kamingaw ug kahilum mihari pagkalit. Ang mga "Hermana de Caridad" nangluhod ug nangadye. Ang Piskal ug kauban miduk ... Si Elvira miginhawag hataas ug ang iyang kinabuhi natapus.... LIMBONG SA KARNABAL (Sugilanon) Sulod sa "Auditorium" sa Karnabal. Ang "banda municipal" nagtogtog sa mga matahum nga "one step". Dili maisip ang mga "pareja" nga nanagsayaw. Katawa dir. Tiaw didto. Salibay sa "conffeti". Mga pasumbingay sa gugma.... Sa us ka bangko, naglingkod ang duh ka tawo. Babaye ang us nga nagmaskar ug lalake ang ikaduh nga waly maskar. Ang lake nagkanayn: --Dali n, matahum k. Anus-a pa nimo ak kaloy-i? Gihigugma k ikaw! --Gihigugma ak nimo, apan wal ak mahigugma kanimo--mitubag ang babaye. --Intawon! Dili ka malooy kanako? Ulipna ak; pangayo-i akog kamatuoran sa akong gugma; ug tann, lakip kining kinabuhi, akong ihatag, akong ipangahas, aron lang makaangkon nianang imong mga matam-is nga mat.... --Aaa! Mat da gayud ang imong gikaibgan kanako?--mitubag nga nagkataw ang nagmaskar. --Ang imong mga matahum nga mat; ang imong kasingkasing bulawanon; ang imong langitnong kaanyag, kanang tann, maoy nakapadan sa akong kalag. Unsa n, mahimo b nga ilhon k ikaw nga ko sukad ning mga gutloa? --Apan, ayaw un: nakail ka b kanako? Tingali bayg nahigugma ka sa us ka babaye nga dili m kaila. (mikatawa ug nagmalom ang babaye). --Ak dili nimo kalimbongan--mitubag ang lalake--Ikaw ma si Marieta, ang akong pinalangga, ang bugtong hari ning mga damgo. Marieta, Marieta, but-a n intawon ak; kini ma n ang katapusang takna sa atong panagkakita. --Apan ikaw nasayud nga ak minyo; ikaw nasayud nga ak adunay bana. Matarong b nga kuhaan m ak sa dungog? --Unsay sapayn niana? Ikaw minyo; ang imong lawas ginapus sa talikalang yutan-on; apan ang imong kasingkasing, ang imong kalag, gaws ug waly makagapus kanila. Ang kaminyoon maoy us ka butang lumalabay; dili ma ang gugma; ang matuod nga gugma ma ang gugmang gawas, ang wal magtagad nianang mga binuang sa katawohan.... --Kong ak mobuut kanimo, unsay ipulong kanako sa akong bana? (masulub-on) --Unsay ipulong niya? Nga magpailob siya. Dili mahimo nga iunong m ang imong bulawanong umaabut sa us ka bana nga "desgraciado" sama kaniya. --Ambut lang unsy dangaton nato! (paraygon). --Ang himaya maoy atong madangat! Marieta, higugmaa n ak, ingna ak nga ak imong gihigugma, nga ak imong gipangga.... Ang sayaw nagapadayon. Madasigon kaayo. Ang mga nanagmaskar nanaghudyaka. Katawa, singgit, kagahob, maoy naghari. Halus dili madungog ang mga sulti tungud sa kasaba. Ang duruha nga nanagsulti mitindog ug napadulong sa us ka dapit nga hilit. Ang lake nagkanayn: --Pinangga, kuhaa ang imong maskar; patan-awa ak pagbalik sa imong kaanyag; patan-awa ak kay buut ko sublion ang akong pagtoo nga si ibabaw ning tanng kahayag, sa ibabaw ning tanng kalipay, nagahari sa gihapon ang imong katahum; pahagka ak.... --Kay gipangayo man nimo nga kuhaon ang maskar, akong kuhaon ugod. Ang babaye mikuha paghinay sa iyang maskar ug dakung kahikugng! ang lake misibog pagkalit ug misinggit pagingon: --Susmarosip! Pasayloa asawa k! Conching, dili ko n gayud usbon! Ug ang lake miluhod, miduk nga mapaubsanon na kaayo, samtang ang babaye, maugdang ang tinan-awan, pinataas ang agtang, namulong sa ingon: --Ma diay kini, Pepe, ang imong "vicio". Bantug d nga ikaw nanlimbasog gayud sa pagtaptap ug pagtakubn ning mga gabhiona. Ikaw dili maayong bana; ikaw makaako diay sa pagtalikod kanako ug makaako sa paghigugma ug laing babaye. Gipakaingon m nga ma ak si Marieta ug bisan ana kita sa taliwala sa "Auditorium", gipagul m ang imong paglapas sa imong pagkaminyo. Dautn, dautn kining imong buhat. Karon dili ka n makalimod kay hisakpan ko ikaw. Apan nganong moingon ka nga ang kaminyoon maoy binuang ug ang GUGMANG GAWAS ma ang matuod nga gugma? nganong sugyutan m ang us ka babayeng minyo aron mobuling sa iyang kaminyoon? ma diay kan ang imong "teora"? Kong ma kan, magbulag kit! --Conching, pasayloa intawon ak; dili ko n usbon. Ma kadtoy us ka damgo, us ka salimuang, us ka binuang.... Si Pepe miduk, naghilak.... Si Conching giabut ug kalooy sa iyang bana ug unya, pun sa kalom ug nagkataw, miingon: --Karon, una k ikaw pasayloon, buut k unta hinsayran: kinsay imong palabihn sa paghalok: si Marieta kun ak? --Ikaw, ikaw gayud, kay ma man ang akong bugtong kauban ning kinabuhi. Niadtong hilit nga dapit, luy sa mga lingkoranan ug mangitngit, milanog ang us ka halk, nga ma ang timaan sa kalipay, himaya ug kalinaw sa us ka magtiayong bulahan.... "RAG" (Dinalidali) Oh, ang "rag"! Sama sa us ka batobalani, sama sa us ka bag-ong bathala nga makaayo sa tanang mga sakit, ma ang sayaw nga "rag". Kinsang tawohana, batan-on siya kun hingkod, nga makahimo sa pagsukol sa iyang pagkamakawiwili? Tungud niana, dili kahibudngan nga ang akong binating higala Macario Samulok kanunay lang malipayon, sanglit bag-ong nakakat-on sa bantugang "rag". Dinal sa iyang kadasig, usahay si Samulok bisan wal pay painit, motindog pagkalit sa iyang higdaanan ug mosayaw siya dng us aron kon sa paghans sa iyang mga tiil ug mga tul-an. Tungud ning iyang bag-ong batasan, makadaghan kuyawi ang iyang asawa nga si Antonina Hagurs kay gipakaingon n sa buotang asawa nga ang dalunggan sa kapikas sa iyang kasingkasing gisudlan ug gikotkot sa us ka malaa nga mananp. Us ka higayn niana, sil nangaon. Si Antonina nagtambag sa iyang bana aron dili n magsali ug "rag". Si Macario igo lang mitubag pagingon: "Saba k lang dih, Antonina. Wal k magtan-aw nga hangtud ang labing mga dagkung tawo nagsayaw sa "rag"? Sulayn ta n usab kining lingga-lingga". Samtang nagakaon sil, ang _banda_ sa munisipyo milabay ug naghoni sa us k matahum ug madasigong "rag". Sa pagkabati niini ni Macario, mihunong pagkaon, misiga ang mat, mitindog pagkalit ug misayaw nga nagkanayn: "Ma karoy "rag", ma karoy "rag"! Antonina, pagkalalim!" Unya misulod nga nagsayaw sa kosina ug giagaw ang luwag sa manluluto ug maoy giparis niya. Ang mga sologuon nila, sa pagtan-aw nga si Macario namul ug nangisog pagsayaw, nanglayat, lab n sa, pagagaw sa luwag, kay gipakaingon nga nabuang ug luwagon silng tann. Ang pangaon nahusay sa dih nga lay n ang "banda municipal". Ang mga binatonan upod sa pagtan-aw nga si Macario napoypoy n, namalik, gawas kang Ating Bungol nga tungud sa iyang pagkabungol, waly kalibutan kong kadto bansaybansay b lang, kay maora may iyang nakita ang paminti nga hilabihn ni Macario. Apan wal matapus dinhi ang paghalad ni Macario sa "rag". Hilabihn nga pagkadasig niya nga us ka gabii gadamgo siya sa "rag". Gidamgo niya nga ang bantugang "orquesta" sa Kakostablihan nga mianhi dinhi sa Sugbo kaniadto sa Karnabal naghoni ug us ka matahum nga "rag". Ug uban sa damgo niya ang iyang mga tiil milihok usab, nanikad, nanindak ug kusog, uban kining mga pulong: "Hala, mga tul-an kong pinangga, ayoha ninyo pagkaransa." Sa dakung kadaut, us sa mga tindak niya didto gayud mahadulong sa pus-on ni Antonina, ug kini nga wal n makaantus, mitakilid usab ug gisikaran ang nawong sa iyang bana, uban kining mga pulonga: "Hal mga tul-an kong pinangga; ayoha pag "rag" ang nawong ni Macario". Si Macario namat, nakugng ug nagkadugo ang nawong kay nasunggo. Ug unya mituaw pag-ingon: "Pastilan ka Antonina.--Kong hibaloan ko p lang nga tindak ang imong "rag" gibutangn k untag "espuelas" ang akong tiil". KADAUTAN SA GUGMANG AHAT Sugilanon I --Mamana ka gayud kang Pael? Palandunga bay pagayo, Koring. Ang kaminyoon dili butang nga katiaw-tiawan, dili bulak sa us d ka adlaw; maoy us ka panaghiusa hangtud sa kahangturan, us ka kinabuhi nga, bisan mapintas ug mapait, pilit gayud nga imong antuson. --Nalibog kining ulo k, Kols. Unsay akong buhaton nga human man magsabut sil si Nanay ug si Iyo-Miroy aron kaming duh si Pael kaslon sa umaabut nga bulan? Dili b sultihn n kaayong dak kong ak mosibog ug dili b kaulawan sa akong mga ginikanan ang akong pagsalikway kang Pael tapus namo dawata ang ilang bugay nga sapi, kabaw ug karromata? Pastiln ning pagkabutanga! (mihilak ang nagsulti ug unya, tapus ang pil ka gutlo, daw bag-ong nahigmat, mituaw pun sa kaisog) Apan, ad: padayonon k ang pagpamana, antuson k ang tanang umaabut, ipalaglag k ang akong dungog aron sa pagluwas sa dungog sa akong ginikanan. Mag-antus kay palad ... Ikaw bitaw! ... Ikaw d gayud ang nakaingon.... Ug mihilak pagbalik ang dalagang nagsulti. Nagbakho. II Magbabasa: buut k tingali mangotana kong kinsa kini silng nagsulti. Tug-anan ko ikaw, apan ayaw pagsab. Ang lake, us ka ambungan olitawo, mao si Kols, ug ang babaye, us ka maanyag nga bulak sa tanamang sugboanong ma si Koring (Socorro). Buut k, magbabasa, mamati sa ilang panagsulti? Mahimo. Nunot kanako sa pagsuot sa us ka malabong kasagingn ug paghinay sa imong lakang aron dili kit hialingatan. Anaa ang duruh ug pamaton t. --Koring, ayaw paghilak. Tan-awa ak kay, bisan lain n ang tagiya sa imong kasing-kasing, ang katahum ug kainit sa imong tinan-awan, nakapukaw sa akong kalag sa mga matam-is nga handumanan. Matuod ak ang sinugdan sa imong kagul-anan ug tingali tungud kanako ikaw mamana sa us ka tawo nga bagos ug dili makabuhi kanimo. Apan pamati una: kong ak ang sinugdan sa imong mga kasakit, ngano mn nga dili mahimo usab nga sinugdan sa imong kalipay? Kong atong paninguhaon, ang kabulahanan nga atong nausik, ato gihapong igkita. --Unsaon pagpaagi?--misun si Koring. --Unsaon? Masayn d, kaayo: maguli kit, maghinigugmaay kit pagbalik, ug talikdan m si Pael. --Ang among kaminyoon, unsaon na mn lamang? --Biyaan ug dili ipahinayn. Kong ikaw mituo nga sa mga kamut ni Pael dili k mabulahan, unsay katungdanan m sa pagminyo kaniya? dili b maoy us ka hikog ang pagpamana sa us ka tawo nga wal higugmaa? --Apan Kols, si Nanay, ang nagasto ni Pael, ang ilang bugay ... biyaan ba lang nako? --Biyai ang tanan!--nangisog si Kols--Ang imong Kols makakit pag bahandi nga labaw nianang tann nilang gihaylo kanimo, ug kong ikaw mailo sa mga pagpangga sa imong ginikanan, palandunga nga duna pay usa ka kinabuhi nga mounong ug magmanggad kanimo hangtud sa inigkanaog m sa lubnganan: kan dili lan kong dili ak. --Nakita n bitaw!--mitubag si Koring--Dihay panahon nga ang mga kasakitan ug kalipayan sa imong kasingkasing maoy kasakitan ug kalipayan sa ako; dihay panahon nga gihigugma k ikaw ug gipangga sama sa pagpangga k sa akong kinabuhi; apan, ikaw, ikaw--lake sa gihapon!--gitalikdan m ak ug gipalab m si Ansat. Ug karon, kinsay makapasalig nga kining imong pagsangpit kanako dili us ka limbong? --Limbong? buut kag kamatuoran karon dayon? Niini, si Kols misibog ug dihay gikuot sa iyang hawak; us k kalt ug masigang kilat mihayag ug nakita ni Koring ang kidlap sa us ka baraw nga gibit-bit ni Kols. Buut unta siy modagan tungud sa kalisang, apan gipugngan ni Kols ug giingon: --Ugma sa gabii, sa ika 10 ang takna, makgkita ak kanimo pagusab ning dapita. Mahimo b? --Ang tanan mahimo tungud kanimo!--mitubag nga maisugon si Koring. Mikilat pagbalik ug sa taliwala sa kasagingan nakita ang us ka babaye ug lake nga nagbulag paglakat. III Kinahanglan saysayan k ang magbabasa sa kaagi ni Kols ug ni Koring. Kini sil nanaghigugmaay. Usa ka tuig ang ilang panaghigugmaay ug tapus ning panahona, sil nagbulag. Gitalikdan ni Kols si Koring ug gipalab niya si Ansat, us ka dalaga sa balangay. Si Koring, tungud sa iyang kaligotgot, nanumpa nga manimalus. Ug miabut tuod ang higayn sa pagbalus. Giolitawohan siy ni Pael, usa ka tawo nga kulong, bastos nga maglihk-lihok, bagos ug nagsalig lang sa kabilin sa iyang inahan. Si Pael dili takus kang Koring; dak kaayog kalainan silang duh. Si Koring maoy us ka manolonda; si Pael us ka kataw-anang tawo-tawo nga nabantug sa pagkakuwanggol. Apan gibuut ni Koring aron lang sa pagpanimalus kang Kols. Ang mga ginikanan ni Pael naibog kaayo kang Koring ug ma nga ilang gipanlimbasogan aron si Koring mahimong asawa sa ilang taspukang Pael. Tungod niini, gihimo dayon ang sayud ug ang bugay, bisan wal pay kasal, gihatud pagdal-dal sa balay sa mga ginikanan ni Koring. Ma kini, sa daklit, ang ilang kaagi. IV Gabiing mangitngit. Ma pay paghagtok sa ika 10 ang takna. Pil d ka buok ang bitoon sa Langit. Nagpangilat gihapon. Sa lay, nadungog ang malanoyng lanog sa us ka kitara inawitan sa us ka tingog nga masulub-on daw sinakit sa gugma. Kinsa siy? Wal hibaloi. Kah maoy pumopuyo sa us ka diyutayng payag nga nagdamgo sa katam-isan sa iyang hinigugma. Kah us ka kabus nga magdadar nga nahinumdum sa larawan sa iyang pinalangga ug, tugob sa kakapoy ug kasub, migamit sa matagming tulonggon, aron moduyog sa iyang mga kamingaw. Kadtong gabhiona, ma ang gisaad ni Koring ug ni Kols, aron sil magtagbo pagusab sa kasagingan nga anaa sa luy sa balay ni Koring. Sa taliwala sa kahilum niadtong dapita, us ka tingog nabati: --Koring! --Ak, Kols. --Buut k nga atong hikaplagn ang himaya sa kinabuhi?--nangotana dayon si Kols--Buut k nga maato ang langit, ang matuod nga kalipay ning kalibutan? Nunot kanako. Karong gabii biyaan mo ang imong kaugalingon ug magpakasal kit sa atubangan sa Juez de Paz sa Minganilla ugma sa buntag. Ang tanan hinikay n; hangtud ang imong "partida de bautismo" ania n. Duna nay automobil nga sinabut. Buut ka? --Nga ak mokagyo? Dili, dili mahimo. Buhat kan nga kaugalingon sa mga waly ulaw. Ak nahagugma kanimo, akong nabati nga gawas kanimo, walay kalipay kining kasingkasing. Ak wal mahagugma kang Pael ug kong siya akong gibuut, dili tungud kay may gugma ak alang kaniya, kong dili aron sa pagpanimalus kanimo. Apan ayaw akog tabana, ayaw akog pakaulawi sa katawhan. Salig nga ak dili maminyo kang Pael bisan pa magdapat ang langit ug ang yuta. Ak kay imong gisakit, ak kay imong gitukmod sa kahiladman sa mga kagulanan, tahura intawon ug ayaw pasipad-i. Kong ikaw nahagugma kanako, kong matuod ang pulong m nga imo nang gibiyaan si Ansat, kong ikaw buut moluwas sa akong mapintas nga kahimtang, pangayoon ko kanimo nga luwason m ko sa maligdong ug matarung nga paagi ug dili mo pakaulawan ang akong banay. Si Kols wal makatingog, miduk ug unya miyanghag sa pagtuaw: --Koring, ikaw maoy us ka manolonda, usa ka langitnon ... Nan, unsa may atong buhaton karon? --Ang maayong buhaton ma ang paghulat. Kong ikaw may pagsalig kanako, hulat sa akong pulong ug karon pauli n lang una. Ug nanagbulag sil. Si Kols mipauli padulong sa ila, ingon man si Koring. V Hapit n ang kasal ni Koring ug ni Pael. Si Koring, tugob sa kasakit, miduol sa sulatanan ug nagsulat ning mosunod: Sugbo, 10 Mayo, 1916. G. Rafael Errante, Dinhi. Maayong higala:--Pahibaloon k ikaw nga ak dili n mopadayon sa atong gikasabutan, nga ma ang kaminyoon. Dili mahimo nako sa pagbudhi sa akong gugma, sa akong "conciencia". Ak wal mahigugma kanimo ug us ka magtiayon nga wal magbinatiay, maoy magtiayon nga alaut. Pasayloa ak sa akong kalapasan. Imong matinahuron, Socorro ESPINOSA. VI Dili tiaw ang kasuk ni Pael ug mga ginikanan niya sa pagkabasa sa sulat ni Socorro. Tungud sa kapungot ni Pael, gipamuak ang mga baso ug kopa nga andam unta sa kombir ug ang mga mank, kanding, aslonon ug hangtud ang mga iring, gipanigbas ug gipamutlan sa liog. Ang mga ginikanan ni Pael midangop sa ilang manlalaban aron unta sa pagsumbong kang Koring sa Hukmanan; apan ang manlalaban igo lang miingon nga "walay mahimo", sanglit dili mapugs ang babaye sa pagpamana sa us ka lake nga wal niya higugmaa. Sa baly ni Pael, ang tann lonlon kasuk ug kaligotgot. Ang mga binatonn, sa pagtan-aw nga gipamunggutan sa liog ang mga mank, isigpanago ug dagan kay gipakaingn nla nga sil ang isunod. VII Ug si Kols? Sa pagkasayud ni Kols sa nahitab, mipadulong dayon sa baly ni Koring pun sa kalipay kay abi niya nga maiya n gayud si Koring ug siy ang mabana. Nakita tuod niya si Koring nga nagmasulub-on, nagbakh sa tambuanan ug iyang gipangotana: --Unsay naingnan, Koring, nga nagmasulub-on mn ikaw? Ak nahibal sa nahitab kaninyo ni Pael ug buut unta nako isaysay kanimo nga ak mianhi sa pagtuman sa akong saad: ang pagpangasawa kanimo. --Karon dili n mahimo ang tuyo m. Ulah ka n kaayo--mitubag si Koring. --Nganong dili? Unsa kining lalanga? Ma b kini ang imong igasa kanako tapus ak nimo pahulat? --Kols, dili mahimo lag--misulti paghinay si Koring--adunay dakung kabilinggan. Ak babayeng talamayon.... --Sulti, sulti kong unsa kanang kabilinggana! --Ak nagsabak ... tul n karon ka bulan ... Kong wal pa unta ak nimo loibi, dili ak maingon niini. Apan ak imong gitukmod sa kadautan. Pasayloa ang akong kahuyang ug kong ikaw nalooy kanako, pasagdi ak nga magpadayon sa paghigugma kanimo ug pag-antus sa akong kahimtang. Oo, gihigugma ko ikaw, apan dili ak mamana kanimo kay dili ak takus ug angay pang pangasaw-on.... Si Koring wal makatapus pagsulti: miluum paghilak. Si Kols usab, sa atubangan sa mga pulong sa iyang hinigugma, nahiurong, wal makatingog, mikurog sa kasakit, sa kapungot ... Unya nanaog sa waly panamilit, naglakat nagdangoyngoy, samtang si Pael, ang nakapamabdus kang Koring, nga nagpasalipod sa us ka punoang mangga, nagkataw, nianang katawa nga pun sa yawan-ong pagbiaybiay. S Kols, sa dalan, nagkanayn: --Dili, dili gayud kasaligan ang mga babaye! Si Koring usab, sa pagtalikod n, ni Kols, mituaw sa pagingn: --Dili gayud kasaligan ang mga lalake! Si Pal, nga dih gihapon sa punoan sa mangga, nagbagutbut: --Dili gayud kasaligan diay ang bugay! ANG KALIT NGA KAMINYOON (Sugilanong Amerikanhon) --Trin.....trin....trinnnn.... --Kinsa ang nagtawag? --Ak si William Bobb, ang pangulo sa patigayon sa tabako ning siyudad. Karon, kinsa usab ang tagiya ning matam-is nga tingog nga nagasulti kanako? --Ak ma si Mary Ross. --Ah! Mary, ikaw ma ang akong gipangita; ak nahigugma kanimo; ak waly kalinaw; ak waly katulog sukad k ikaw makita kagabii sa inyong Sirkohan. --Sab dih! Ak adunay hinigugma. --Waly sapayn. Ak labaw kaniya. --Ang makita k bulan-bulan moabut sa 1.000 ka pisos. --Bisan pil! Ang akong patigayon nagahatag kanako ug 10.000 ka pisos bulan-bulan. Biyai ang imong hinigugma, biya sa pagka sirkadora, dangup sa akong mga bukton, ug ang tanan kong bahandi maimo. Hunahunaa.... --Tinuod? --Dili ak maalam mobakak. Mibagting pagbalik ang "telefono" ug nahilum. Us ka automobil "Marion", matahum ug makusog, nagpahugng sa Madison Street. Si William Bobb ug si Mary Ross ang mga sumasakay: napadulong sa Hukmanan. Didto gikasal sil: kaminyoong kalit sama sa linti. Sa pagkagabii, ang mga sirkador isigpangotana: Hain n si Mary? Ang mga tumotan-aw mingulob; ang uban nanggul. Si Mary nga ilang gipaabut, ang Mary nga bantugang mobalintong, wal mogul. Ang sirko wal ipahinayn. Samtang kini nahitab, si Eddie, ang kauban ni Mary sa iyang mga balintong, nagbakh, naghilak sama sa us batang diyutay. Ang iyang kamot naggunit ning sult nga mosunod: "Hinigugma kong Eddie:--Hikalimti ak ug hikalimtan t ang nangagi. Ak dili mamana kanimo: dili t palad. Kong mamana ak, ang atong duh ka kinabuhi mag-ungaw sa kamatayon: magsali kitag balintong ug sirko gihapon, aron mabuhi. Kong magbulag kit, ikaw makakitag babaye nga sapan ug dili sirkadora ug ak makakita usab ug lake nga sapan ug dili sirkador. Busa, pasayloa ak. Mary Ross." Ug samtang si Eddie nagpatulo sa iyang mga luha, si Mary ug si William milangyaw sa laing siyudad aron sa paghimulos sa "luna de miel." Ang lakat sa Sirko mahinay. Namalhin sil sa laing siyudad. Sa unang gula nila ning siyudara, ang sapi nga ilang nahipus dak kaayo. Tanan pulos mga pagdalayeg kanila, lab n alang kang Eddie ug kang Virginia (paris ug asawa ni Eddie). Sa palko, us d ka babaye ang wal mopakpak: hinonoa, nagmingaw hinoon: ma si Mary Ross. Kini siy, kuyog sa iyang bana, mitan-aw sa Sirko ug wal siya magpalandong nga kadtong sirkoha ma diay ang ila kang Eddie. Si Mary giabut ug kalooy kang Eddie, gibati niya pagusab ang kainit sa ilang unang gugma, ug gikasilagan niya si Virginia nga kanunayng nakigkupot kang Eddie ug dili mobulag kaniya. Milapas ang pil ka adlaw. Ang siyudad sa Chicago, Amrica, naukay tungud sa pagkawal sa duh ka tawong hiilhan: si Eddie ug si Mary, pulos da b minyo. Ug sa us ka mantalaan, nabasa kining mga pahibal: "Mohatag akog 1.000 ka pisos sa makatug-an kanako kong hain magtago ang akong asawa nga si Mary Ross, nga mikagyo kagabii. Siya taga-Nueva York ug us ka sirkadora.--William Bobb". "Mohatag akog 1.000 ka pisos ang makatug-an kanako kong hain tarala ang akong bana nga si Eddie Bristol, nga nawal kaniadto sa us ka gabii. Taga-Nueva York siya ug sirkador ang iyang opisyo--Virginia Harvad". Us ka tuig n ang miagi ug wal gayud igkita ang mga nangagyo. Si William kabus n kay ang patigayon niya nahapay. Miniwang siy tungud sa mga kagul-anan sa iyang kalag. Nagbasol sa iyang kalit nga kaminyoon; dili n motan-aw ug Sirko; ug ang mga sirkadora, alang kaniya, maoy mga larawan sa yawa. Si Virginia usab midat ug gitakbuyan sa tika tungud kay nahulog sa us ka pagbalintong niya. Nagbasol siya sa iyang kaminyoong kalit ug hinanali kang Eddie; mituo siya nga dili unta siya maingon kong dili pa ang iyang pagkadaling maibog sa mga "guapo". Ug samtang sil nagapadulong sa kamatayon, nadungog ang us ka balita nga si Mary ug si Eddie namatay kay ang automobil nga ilang gisuroysuroyan sa us ka hapon niana, nahibangga sa us ka "poste" ug silng duh, lakip ang "chauffeur", nangadugmok. Silng tann gisilotan ni Bathala! TORCUATA (Dinalidali) Nakail k, higalang magbabasa, kong kinsa si Torcuata? Tingali moingon k nga wal makail. Waly sapayn; isaysay k dinhi ang mga hiyas, batasan ug lihok ni Torcuata. Dinhi sa ato anay daghang Torcuata. Si Torcuata malihk sama sa banogbanog nga sapisapi. Karon makita ta nga makigkuyog-kuyog sa us ka pilipinhon, ugma sa us ka insik ug damlag sa us ka amerikanhon. Unsay iyang panginabuhi? Wal. Apan maayo ang panapt, maayong pagkaon, kanunay adto sa sine ug kanunay nga sakay sa kalesa. Kaniya sarng ikasulti kadtong pagya nga nagingn: "Adunay mga baktin, apan waly any." Si Torcuata igkita ta kanunay sa mga sine. "Formal" kaayo nga maglingkod; magpakapal sa pinulpog. Ang nawong daw _bantiyong ahat_. Sa iyang tupad, anaa ang iyang "bana". Pamatia ninyo siy kong adunay higalang igkita: "Ipail k kanimo ang akong bana nga si Tetimo Lamisa." Bana kon niya. Limbongan! Maora hinoog waly nakail kaniya. Ma kini si Torcuata. Waly kaulaw, walay katah: makigkuyog-kuyog kang bisan kinsang lake ug unya kong dunay malipt, ipail dayon nga bana niya. Nganong wal sil pakasal sa Mision sa San [....] Dili ma da kini si Torcuata. Mabuntag, sanglit waly buhat, manuroy ug tab sa katindahanan. Libk sa luyog-luyo. Ang mga tinaguang mahal sa mga silingn ginabutyag. Mahapon, maligo ug manabn sa "Reuter" ug magabii mosuroy sa kadalanan ug manawg sa mga higalang hikaplagan. Usahay ipakuhag kalesa, usahay isakay sa automobil, ug dili mopauli kong dili makaadlawon n. Diin gikan? diin mohigda? Apan si Torcuata adunay mga _dagkung tawo_ nga higala. Kini sil, matud niya, dali-dalon lang niya. Nga waly magtampalas kaniya kay higala niya ang mga punoan. Ug ang mga buringog nga kaila niya, motuo lang usab dayon ug hangtud pa gani mangam kaniya aron luwason sa ilang mga kalisdanan. Si Torcuata dili malaksot ug panagway. Maarang-arang gayud, adunay igong tindog, malingin ug nawong, lawas nga dak ug malison; apan ang kaitum sa iyang mga mat may pagkalubg. Bisan dugay n sa "patigayon" ug dakung lagng sa katilingban, ang iyang panagway wal kaayo mausb, salamat sa mga pinulpog sa Paris nga pinalit sa mga Botica, sa "corse" nga acero, sa mga _crema_ alang sa nawong ug sa panapt nga "lujo". Tungud bitaw kah niini, usahay igkita ta nga magsunodsunod kaniya ang pil ka manlalaban ug pil ka punoan. Ma kini si Torcuata. May sapi, apan waly hiilhang patigayon. Daghan ug balay nga higdaanan, apan us ray kaugalingon. Siya takus unta kanganlag babayeng _demi-mondaine_ sa tago ug hilum, apan sinagp sa atong dungganang katilingban ug higala hangtud sa mga punoan. Magkokalesa ug magoloautomobil, apan dili siy ang mobayad. Ang iyang mga sinating higala nagnganlan kaniya ug _Torcuata Alegre_, kah kay alang kaniya ang kinabuhi lonlon kalipay.... ANG WALAY PAGBANTAY (Sugilanon) Bulan sa Junio, 1916. Ma pay pagkatapus sa sayaw sa sayawanan ni Quirino. Sa ubs sa maong baly, likoanan sa mga dalan Juan Luna ug Coln, dih pay mga pundok-pundok sa tawo nga nagsultisulti mahitungud sa mga limbong ug mga kalapasang nahimo sa miaging piniliay. Ang tanan nagpahayag sa ilang kaluod ug panghimaraut tungud sa mga paagi sa mga "inspector" sa piniliay nga nanikas sa kabubut-on sa Lungsod. Sa pagkataod-taod nahilaby ang us ka automobil sinakyan sa us ka batan-ong tinon-an sa Manila ug sa us ka "bailarina" nga miamag tungud sa pinulpog nga mikapal sa iyang nawong ug nagbilin sa iyang paglabay nianang bah nga maisog ug hiilhan dayon nga "Eclat". Ang mga nanagpundok miiway sa pag-agi sa automobil ug us kanila misiyagit: "Mabulahan kam, mga bihag ni Cupido". Sa wal madugay, sa dalan Juan Luna, tungud nianang balangay nga ginganlag "Kamagayan", mihunong ang usa ka automobil ug nanganaog ang duh ka mga batan-on, nga ma ang giasoy sa itaas. Misuot sil sa mga kabalayan ug nahiabut sa tugkarn sa us ka balay nga hangtud karon anaa p nagbarg sa Kamagayn. Ang batan-ong lake miingn: --Pagkaanyag nimo! Pagkamakabibihag sa imong langitnong larawan! Gihigugma k ikaw...--nagkanayn ang batan-ong tinon-an. --Ak nahigugma usab kanimo; apan...--mitubag ang "bailarina". Dinhi wal n hibaloi ang sumpay sa ilang panagsulti kay mihagbong ang us ka dakung uln ug ang saksi ning sugilanona, midagan ug nagpasilong sa us ka punoan sa sambag. Sa pagtuang sa uln gilantaw niya ang gibarogan sa duh ka mga batan-on ug wal n igkta. Ang batan-on napabilin sa baly sa "bailarina" ug didto makahigda niadtong gabhiona. Mga malipayon silang duh: ang ilang duh ka kalg, niadtong mga taknaa, nanaghiusa.... Si Andrea--ang ngalan sa "bailarina"--sa sunod nga mga adlaw nakita nga malipayon, labi n kay daghan ang nagolitawo kaniya ug nagmanggad. Nakita nga siya daw walay gibati nga kaguol. Si Pascual upod migikan padulong sa Manila aron sa pagtuon. Si Andrea mananayaw gihapon. Si Pascual ug si Andrea wal magpalandong nga dunay kaguol nga moabut kanila. Wal sil magbulag, apan wal n usab magsinulatay ni maghibaw-any. Ang kang Andrea gugma nga salingkapaw; apan ang kang Pascual usab labi pang salingkapaw. Dili kahibudngan kini sanglit pagbati nga bunga sa panagkakita sa us ka gabii, sa pil ka takna.... Miagi ang us ka tuig. Si Pascual didto gihapon sa Manila. Us ka lunes niana nga maoy iabut didto sa bapor "Cebu", si Pascual nakadawat ning mosunod nga sult: "Higala Pascual:--Si Andrea umaanak ug siy nagingn nga ikaw ma ang amahan sa bata nga iyang gisabk. Nagingon usab nga dili siy mopugs kanimo sa pagil sa imong anak kay dayg man nga ikaw dili moil tungud kay salingkapaw man lng ang inyong gugma ug us d man kagabii ang paglungtad. Gibalita k kini kanimo aron sa imong kasayuran. Ang imong mabinatong higala, Agustin Soriano." Si Andrea nangank n. Si Pascual nagpakabut-bungol sa tanng nahitab. Unsaon k pagil sa us ka bata nga bunga lang sa us ka gugmang lumalabay, nianang gugma nga moturk lang kong makasayaw sa "bailarina"?--pulong pa ni Pascual. Si Andrea mikagyo tungud sa kaulaw ug sa hilabihang pagboyboy kaniya sa iyang mga ginikanan. Ug sukad sa lungsod nga gikagyohan ni Andrea siya nagsult kang Abing, us ka kauban niya sa "saln de baile", ning mosunod: "Higalang binati: Pinadpad sa akong mangil-ad nga palad, ada karon ak ning lungsora nagtago sa akong kangil-ad ug kinabuhi. Ang tuyo ning sult ma d ang pagtambag kanimo aron dili k palimbong kang Augusto. Panamini ang akong gidangat. Gipakaingon k nga ang una kong pagkaligs walay "nada", apan mapait diay ang pagasangputan. Si Pascual wal moil sa iyang anak kay kam naghigugmaay man lang niadtong gabii nga siy misayaw kanako ug gidal ak niya sa iyang automobil. Pagbantay bay pagayo nianang manayaw kanimo. Kong maligs k, alaut kanimo kay ang bunga sa imong gugma dili ilhon kay gugma konong salingkapaw, gugmang lumalabay, gugma sa duha, tul, upat ka takna ... Pagbantay pagayo ug ayaw gayud palimbong kang Augusto. Imong higala sa gihapon, Andrea Malaestrella. Magbabasa: ang sugilanon sa itaas nga imong nabasa, ma ang kasaysayan sa giingon: "Ang gugma dili katiawan. Usahay, us ka gutlo nga gugma mahimong us ka tuig nga pag antus". Kadaghanan sa mga babayeng nangaalaut naingn gumikan sa ilang walay pagbantay ug gumikan sa ilang pagtiaw-tiaw sa gugma. "FUERA" KAPYOT! (Sugilanon) --Dili k gayud mosugt kanako? Inday, sud-onga ang akong kahimtang kong dili b makabuhi kanimo ug sud-onga ang kahimtang nianang tawo nga buut usab kanimo magmanggad. Nagkanayn si Toms, us ka batan-ong hiilhan, "popular" sa atong katilingban, ug higala sa mga "poltico" ug sa mga magsusulat. --Wal ak makasabt sa imong mga pulong--mitubag si Inday.--Kay unsa man ang kahimtang m? --Ak dunay "ttulo", sagabay sa Kagamhanan, pilionon sa pagka-Representante karon, apan ugma sa pagka-Senador... Ak gisaaran ni Hari Sergio I nga sa sunod nga piniliay himoong Representante.... --Aw diay; kong ma na lang kan, ang akong gugma.... --Ang imong gugma--misagbat si Tomas--angay ihatag m sa us ka tawo ingon kanako kay ikaw adunay mapaabut, Pagkabulahan unya nato! Aduna unyay "automvil".... --Higala, ak dili mahaylo nianang tanan,--mitubag si Inday pinataas ang agtang.--Ang "ttulo", ang mga katungdanan sa pamunoan, labi n ang "auto", dili ma ang makadan sa akong kalooy ug sa akong gugma. Ak dili gayud mosugt sa tawo nga magsalig lang sa PANGOPISYO ug PANGAPYOT sa mga harihari. Mga olitawo nga ingon niini, dili angay ug dili takus sa akong gugma. --Nasayp ka, Inday. --Wal ak masayp--mitubag si Inday nga madasigon.--Ikaw ang nasayp sa paghunahuna nga ak mosugt kanimo kay gipakaingn m nga ak uyon nga ang kalipay ug kapalaran sa pagkaminyo mahimo nga ipasikad lang sa pagpangopisyo ug paglingkod sa lingkoranan sa pamunoan. Matuod nga karong mga panahona walay maayo sama pa sa pangopisyo ug pangapyot kay ang magbuhat sa ingn makasakay sa "auto" nga binayran sa sapi sa Lungsod, walay hago ug sa katapusan sa bulan igo lang modawat sa suhol. Ang mga gasa (regalo), labi n kong Pasko, magtuasik ug sa tanng "banquete" ug mga kalingawan sa "teatro" maoy unahon pagabi-abi; apan.... --Unsay apan p?--misakgaw si Toms sa pulong. --Apan, hisayran n sa tibuok kalibutan nga una ka usab tagaan ug katungdanan, kinahanglan nga kuhaan k sa imong kaugalingong kabubut-on, kinahanglan nga magsunodsunod ka sama sa itoy. Anaa bitaw kan si Mr. Pasta tan-awa, adunay kaalam, adunay "ttulo", maayong lake kon; apan ma lay us ka binatonn sa nagtuboy kaniya. Matud pa sa iyang asawa kanako, usahay maoy mamaspas sa abug sa amerikana ug kalsonis sa iyang agalon ug kong masakit kini maoy manghimuta sa masakiton.... --Unsa may naa niana, Inday? Kong maayo lang ang atong kahimtang.... --Dili, dili gayud mahimo. Ang mga dalaga nga nagmahal sa ilang dungog, dili angay mosugt, hinonoa angay magtamay niadtong mga olitawo nga magsalig lang sa PANGAPYOT ug PANGOPISYO. Angay mong hisayran Toms nga kong ikaw akong mabana, ang labing dakung kaguol nako ug ang labing mapintas nga samad sa akong kasing-kasing ma kini: nga ikaw tawgon sa mga tawo nga itoy-itoy ni Hari Kuan. Busa, hangyoon ko ikaw nga sukad karon dili ka n, magutas ug hangyo kanako, kay ak dili gayud mosugt sa mga olitawo nga ingon kanimo. Ang akong sugton ma si Berting, ang tinamay m, kay si Berting, bisan kabus ug bisan dili "popular" sa mga tawo sa Kagamhanan, nagsalg sa iyang kaugalingong kusog ug kasaligan nga siya mabuhi ug makabuhi sa iyang banay gumikan sa singot nga ipatulo niya sa iyang agtang. Si Toms, namul ang nawong sa kaulaw, mikuha sa kalo ug milakaw.... "DIVORCIO" (Dinalidali) Divorcio! Divorcio! Mao kini karn ang butang nga ginahisgotan sa kadaghanan; sa mga minyo ug dili minyo, sa mga sunoy ug mga dumaga. Kinsay magpakahilum sa atubangan sa us ka butang nga nagdal ug mga kadautan nga, matud pa sa mga pari, labaw pa kay sa tanang kayo sa ispidno? Tungud niana, si Utay ug si Sid, usa ka palarang magtiayon, among hingdunggan nga naglantugi. Ika 9 kadto ang takna sa gabii. Si Utay, tapus manihapon, mipadulong sa hawanan sa balay, nagtuwang-tuwang sa us ka lingkoranan nga Viena, namaypay ug unya misinggit pagingon: --Sid, Sid, umari ka; aduna akoy ipangotana kanimo. Si Sid, nga didto sa kosina nagpakaon sa ir, midalidali pagpanghunaw ug giduol si Utay. --Unsa n, Utay? --Unsa b kanang gibutang sa Bag-ong Kusog nga kon adunay "divorcio", nga mabulg ang mga minyo, nga balaod sa kabulagan, nga kin, nga kadto...? --Maayo kan, Utay; kinahanglan gayud nga aduna kitay balaod sama niana.... --Kay unsa man lag kan?--misun si Utay. --Ang mga magtiayon nga dili magkauyon ug wal n maghinigugmaay, tugotan sa balaod sa pakigbulag ug tugotan usab sa pagminyo pag-usab. --Nan uyon ka niana?--nangotana si Utay. --Uyon kaayo--mitubag si Sid.--Bisan ibala ak sa kanyon, buut ak nga adunay balaod sa kabulagan. --Ah, dakung lampingasan! Uyon ka diay sa "divorcio" kay buut ka makigbulag kanako, no? Walay "conciencia".... --Utay, pamata ak. Nabuang ka nga dili m tagaan ug kagawasan ang tawo ug ang gugma sa tawo? nganong dili bulagon ang us ka magtiayon nga magsali lag away ug kanunay kinarwasay sama sa iring ug ir? Mabulag man gani ang mga kaluha nga managlingkit sa ilang pagkatawo, ang mga magtiayon n hinoon ang dili? --Uy, saba dih!--misinggit si Utay.--Nakabig kini ni Utik, kanang kuwanggol nga _escribiente_ nga buut makigbulag sa iyang asawa kay naibog sa us ka "bailarina". --Utay, ak uyon lag. Bisan patyon! --"Pues" dili ak uyon."--misingka si Utay. --Ayaw paningka diha. --Dili usab ak buut nga ikaw magpatakag sulti nianang mga binuang sa akong atubangan. --Utay, ayaw ug upsa ang akong pailob!--mihulga si Sid. --Upson k ang imong pailob. Ang dili makaantus kanako, nga manaog ning akong kaugalingon! --Ikaw maoy angay manaog karon dayn. --Dili ak manaog; kaanindot mog nawong nga magpakanaog sa akong balay nga kaugalingon--mikulihad si Utay. --Dili ka manaog? --Dili ak manaog, bisan patyon usab. --Babaye kang walay ulaw nga misupak sa "divorcio", aron ingnon. Phu!--nanluw si Sid. --Ikaw usab pustantis (protestante) nga lampingasan nga miuyon sa "divorcio" kay buut magminyo sa sapi ni Duray, bisan kini pandakon ug ang nawong put pay dangol. Si Sid wal na makaantus sa mga sulti sa iyang asawa; napalong ang iyang panan-aw, migunit sa "garrote" ug giligid ug bunal si Utay. Kini napaligid sa hawanan ug napakamang. Unya gisakwat ni Sid ug gipaligid sa hagdan. Si Utay nagligidligid sa hagdan daw baril sa sirbisa. Sa pagabut sa yuta, si Utay mitindog ug midagan padulong sa balay sa iyang igsoon, diin didto n lang mohigda nianang gabhiona. Nakita sa mga silingan, nga niadtong gabhiona nahikugang tungud sa gubat ni Utay ug ni Sid, nga ang alaut nga asawa napun sa lagum ug ang ulo nass tungud sa mga bunal sa "garrote". Ang iyang kamut nga wal, nakimay pa. Sa pagkabuntag, ang mga molopyo sa balangay nagpundok-pundok sa kadalanan ug walay laing gisultihan kong dili ang mga samad ni Utay. Ang mga kadapig sa "divorcio" nagkanayn: "Maayo d. Maayo bitaw nga adunay "divorcio". Buwahan ang asawa nga magsub-sub, pikahn dayon sa bugha". Ug ang mga kaaway usab sa kabulagan, nagkanayn: "Ma na gayud ang magtiayon: managaway gihapon. Siy si Utay angay mag-antus kay bana man niya". Tapus kini ipamulong, mibuth si Utay nga nagdal paglakaw. Ang nawong pun sa lagum ug ang ulo gibangutag tinabas kay samdan. Ang bukton usab niyang wa gibugkusan ug gibitay sa us gihapon ka tinabas kay napang. Ang nawong sa alaut nga asawa, nagkusmod, daw "leon" nga kumukaog tawo. Us niya ka higalang karaang, si Damiana, sa pagkakita kaniya, nangotana gilayon: --Naunsa ka ugod? --Gitampasan ni Sid. --Nan, asa ka mn karn? --Adto sa Hukmanan: mangayo akog "divorcio"! --Susmarosip! Makigbulag ka? --Makigbulag!--mitubag si Utay nga nangisog. --Hunahunaa nga.... --Makigbulag gayud ak! "Divorcio", "divorcio" gayud ang tambal niini. Kinsay maka-antus sa usa ka banang mananap? Human nilag sulti, si Utay nagpaturatoy ug lakaw sa dalan ug nagkibut-kibut ang baba. Kutob sa mangotana kaniya kong asa siy, gitubag dayon: --Nangita akog "divorcio". Patyon ak ni Sid. ANG BANA, BANA SA GIHAPON (Sugilanon) I Si Ans ug si Usting maoy us ka bag-ong magtiayon, apan dili tinamod sa balangay, kay silang duh pulos walay pangita. Tungud kay si Usting sugarol ug mangil-ad ug batasan, siya ug ang maanyag niyang Ans kanunay lang nagboksing; ang ilang pagpuy walay kalinaw. Usa ka gabii, si Usting, tapus mapildi sa "burro", misinggit kang Ans pagingn: --Tungud kay kanunay man kitang away, ang maayong tambal ma ang kabulagan. Magbulag kita, Ans. Ikaw pauli sa inyo ug ak mopauli usab sa amo. --Mapait alang kanako ang pakigbulag kanimo, kay bisan ikaw madaogda-ogon kanako, ikaw bana k man sa gihapon.--mitubag si Ans. --Waly daghang sulti: magbulag kita. Hala pahawa! Ug si Ans gihan-an ug puspus, gihulga. Kini nagputos sa iyang mga sapot ug nanaog naghilak. II Si Usting sukad sa panagbulag nila, kanunayng hubog. Kanunay usab kaparot sa "burro" ug bulang. Wal nay naht: namirinda sa mga "Agencia de Empeos". Lakip ang San Vicenteng karaan, nga gitipigan ug gimahal sa iyang mga ginikanan kanhi, giprinda na lag lima ka sapi sa us ka biyata nga silingan. Ang balangay naukay: si Usting nawal, nawagtang, milangyaw. Hain padulong? Wal hibaloi. Giingon nga nanakay sa us ka bapor nga magapanaw ngadto sa Laing-yuta. Ang mga gipagohan niya nanagsub. III Si Ans nagapadayon sa pagpuy siya rang us. Karon labi nng maanyag: wal nay kasuko, wala n makatilaw sa mga sampalita ni Usting. Apan siya dili makapugong sa iyang mga luha kong magapalandong sa gisangputan sa iyang bana. Ug sa taliwala sa iyang mga palandong, nagapangyamyam pagingn: "Kining tanan kong kadaut, kining tanan namong kaguol gumikan sa sugal ug alak". Sanglit batan-on pa ug maanyag, si Ans giolitawhan sa mga batan-on ug mga hamtong balo, labi n kay nadungog nga si Usting namatay sa us ka minahan sa Singapore. Us kanila nga nakaangkon sa gugma ni Ans, ma si Tiyong, us ka batan-on pusturawo. Sinulatay nga way puas, kinit-anay bisan asa dapit, katam-is ug katahum sa mga damgo: mao kini ang kinabuhi ni Ans ug ni Tiyong. IV Milapas ang duha ka tuig. Si Ans ug si Tiyong, sulod sa ilang hataas nga hinigugmaay, nagpugong sa pagpakasal. Wal sil pakasal dayon kay gihulat nila kong si Usting buhi pa b; apan kini wal na gayud idungog. Si Ans nagilis kay kasal na: moadto n sa simbahan. Us ka takna na lang ang kulang. Si Tiyong andam n usab ug dih sa luy ni Ans. Sa pagpanganaog nila, us ka tawong ambungan nga nagsapt ug "de lana" ang tanan, mahinay ug lihok, nangotana kang Ans pagingn: --Asa k padulong, Ans? --Kay kinsa ikaw?--mitubag si Ans. --Wal ka n makail kanako? --Ak wal makail kanimo. Pahawa!.... --Ak ma si Usting nga bana m, si Usting nga tingali gitohoan n nimong patay, si Usting nga tapus ang hilabihan pagantus tungud d usab sa iyang mga sal, karon ana mibalik kanimo kay buut mangayo sa imong pasaylo. Nagduhaduha ka? Tan-awa kining atong handumanan. Gilulho sa tawo ang manggas sa iyang bukton ug gipakita si Ans sa duh ka larawan nga pinatik nga ma siya ug si Usting. Si Ans, sa naghinigugmaay pa sil si Usting, kini iyang gisugo sa pagpatik sa iyang larawan sa bukton sa iyang hinigugma, aron dili siya hikalimtan. Sa pagkakita ni Ans sa mga larawan, misinggit sa kalisang ug misak pagdal-dal sa itaas ug gibiyaan si Tiyong, ang iyang pamanhonon. --Usting, pasayloa ak! Usting, ak imo sa gihapon!--mituaw siya. --Ans, pasayloa usab ak. Kining Usting mong tinamay, nagpangga gihapon kanimo. Ang kasal napakyas. Si Tiyong nga andam n ug namustura nag tinuod, mipauli sa ila pun sa kapungot ug gipamuspusan ang ilang mga binatonan ug iring. USA KA MASULOBONG KAAGI (Sugilanon) Ang balay sa Kagamhanan nagdilaab sa kasiga. Kaniya, sa sulod ug gaws, naghari ang sugng dagitabnon ug bisan sa lay ang kahayag sa maong sug nakita ug hialinggatn sa tann. Niadtong gabhiona gisaulog ang katapusang bahin sa tulomanon sa pagdawat sa Gobernador General ug kauban nga nannaw sa lalawigan: ang "baile oficial" nga hinatag sa Kagamhanan. Ika 8.30 ang takna sa gabii. Ang mga dinapit nagabut-abut. Ang mga automobil, mga "carruaje" ug mga "calesa" nagsunod-sunod paghunong sa ganghaan sa balay sa Kagamhanan, aron sa pagbilin sa ilang mga hamili ug mga halangdong sumasakay. Ang duh ka polis nga nagbantay sa dalan waly pahulay kay sa matag-salakyan nga moabut kinahanglan nga sil molihk ug tudloan nila ang "chofer" kun mamilino kong asa mohunong aron sa paghult sa ilang mga agalon. Sa maong ganghaan dih usab ing duh ka ginoo nga nagsapt sa "chaquetilla" ug maoy nanawat sa mga dinapit ug maghatud niini ngadto sa itaas. Bisan sa laing dapit ang mga manawat, sumala sa sugo sa maayong pamatasan, ma kadtong mga tawo nga maalam ug taks, niadtong higayona ang mga naghikay sa sayaw daw nalipt kay ang duh ka tawo nga ilang gitugyanan sa pagdawat sa mga dinapit dili man mga takus: ang us maoy us ka olitawong bagos, anak sa us ka sapiang banay, nga dili gani mahibal molitk sa kinatsil ug ang ikaduha us ka batan-ong kabanay sa us ka hataas nga punoan nga lab pang waly katakus kay gani sa iyang mga pakigsulti sa mga dinapit hidunggan mn kini: "_Pasa usted aqui en este escalera_". Sa atbang sa balay nga gisayawan, nagpundok ang daghang mga tawo. Kadaghanan kanila mga kabs ug panapt, apan ang tanan daw dinan sa us d ka tuyo: ang pagtanaw niadtong dakung "baile oficial". Sa laing dapit usab, dili halay sa maong pundok, dihay laing pundok ug ma ang sa mga _chofer_ ug sa mga mamilino (cochero) nga, aron ba kah sa pagpawagtang sa ilang katulog kun inaghat b sa ilang pagkataban, nagaaliron sa pagsulti-sulti ug pagtab kutob sa ilang makita ug hinumduman. Tagsa d, sa moabut nga dinapit, minyo kun dili minyo, dalaga kun olitawo, tigulang kan bata, punoan kun dili punoan, nga, inigsulod gayud sa ganghaan sa baly sa Kagamhanan, dili pabawonan sa mga tawo sa duh ka pundok nga dih sa atbang ug mga hukom, pasumbingay, kantalita kun tiaw nga usahay mahalang pa kay sa siling kulikut.... Us ka "chofer", pananglitan, nagkanayn: "Kinsa kanang bag-ong nahiabut? Aw si Tatang Urabog man diay kan nga nagdal sa iyang asawa nga suki nako sa pamahaw." Us ka "cobrador" mitingog: "Hangtud diay si Don Lucas, ang hari sa mga balasubas nga nakahurot sa akong sinilas, dinapit sa "baile oficial", ug pusturawo ra b. Dili ba kah ma kanang sapina ang giutang sa tindahan sa akong agalon?" Usa ka laing manningil nahiulpt pagkalit sa pundok ug nagkanayn: "Peping, Peping, tan-awa d si Sancho; nagsiga sa mga "brillantes", sinaw kaayog sapin, hapsay ug hinapay, daw us ka "principe", silabn ma kan ang pagaatangan natong tul ni Garitoy: utangan ug us ka tuig sa among "Nueva Fuerza", usa sa "El Demcrata" ug sa inyong "Boletn Catlico" ni Pari Cuenco duh ka tuig, hangtud gani nga...." Dinhi wal makatapus kay usa ka babaye misinggit kanila: "Uy, saba kam dih". Us usab ka tingog sa pundok, nahikugng, ug nakanayn: "Sus... Kadaghag alahas nianang babayhana! Diin kah kan niya nga si Andong, ang iyang bana, kawani man lang nga nagdawat ug 40 pisos bulan-bulan?" Mihunong ang laing auto ug us ka "chofer" nagkanayn: "Ay-yay, tan-awa d ninyo si Ginang Tamislat, gigunitan sa siko sa iyang bana. Kanang babayhana, sukad lang makabana sa igsoon sa us ka Haring--Bastos, dili na paigo sa iyang sinina sa pagkagarbusa ug pagkapalabilabihon". Dihay tingog usab nga nabati: "Bantay kam kay ana na si Pancraci, ang mamsa sa mga "contrabandista" sa ampiyon..... Dinapit diay usab sa "baile oficial" hangtud ang mga "contrabandista". Nahiabut ang us ka babaye nga ang panapot "lujo" kaayo; ma dang us. Ang duh ka polis mitutuk kaniya ug unya nangatawa sa likod. Us sa mga "cochero" misinggt: "Ayo-ayo, inday, dih sa taas". Hisayran nga kadtong babayhana karaan diay nga "bailarina" sa Cabaret nga gitagaan ug "tarjeta de invitacin" sa "mensajero" sa us ka buhatan sa Kagamhanan. Mihunong ang us ka automovil ug mikawas ang us ka ginoo nga nagsapt sa "chaquetilla". "Kinsa kan?"--nabati ang usa ka pangotana sa pundok nga atbang sa pundok sa mga "chofer". Ug us ka tubag nadungog: "Kan ma si manlalaban Bulldog". Ug ang kadaghanan nangatawa. Kini ug ubang pang mga tab, libk ug mga kamatuoran, ma ang nabati niadtong duh ka pundok; apan ang pundok gayud nga lab kaayong taban ma ang sa mga "chofer" ug sa mga "chochero" kay hangtud ang kinabuhi nga tago sa mga dinapit nga nangabut, lab na gayud ang sa pil ka mga minyo nga babaye nga ginatawag natog hamili ug dungganan, giukat-ukat ug dihay uban pa nga nangisog sa pagingon nga "matuod gayud kan kay gisakay man gani ning among...." Wala mahinayn ang sulti kay ang tanang migahob; ang Gobernador General nahiabut ug ang duh ka polis mituhy daw _poste_ ug gisalibay pagkalit ang ilang mga tinostos: miyukbo sa labawong punoan sa Kapupud-an. Sa pagkataod-taod nabati sa taas ang "Marcha Nacional Americana" nga nagpahibal sa tanan sa pagabut sa maong punoan. Sa taas sa dakung balay, lain usab ang talan-awon. Ang kahayag sa mga sugang dagitab-non, ang kagahob sa mga dinapit, ang katawa ug, labi na, ang hugyaw sa "cantina", diin nagpundok ang daghang mga tawo ug diin ang mga saro ug mga botilya walay puas ang panagsingki, maoy unang mapaniid. Sa hawanan, didto nakita ang matahum ug hamiling kababayen-an nga, sama sa usa ka tuhog sa mga mahumot nga manl, nagakutay ug nagaali sa kadaplinan. Ang uban kanila nanagsultisulti sa hinay, apan ang kadaghanan naglingawlingaw lang sa pagpamaypay ug panan-aw sa mga "bombilla" sa sug, kay sukad sa ilang paglingkod walay miduol kanila nga mga higala aron unta sa pagkolokabildo, daw sil, hinoon gidapit lang aron palingkoron sa hawanan, duolon kong panahon na sa sayaw, unya biyaan ug talikdan human sayaw, aron makapamaypay ug maug ang singot, ug ma d kini ang buhat hangtud inigkatapus. Sa taliwala niadtong kadasig sa tanan, us ka ginoo, maligdong ang panagway niya ug minyo, naglingkod sa us ka dapit nga may pagkahilit ug nagtungok. Wal siya molakip sa kalipay sa kadaghanan ug daw giabut siyag dakung kaguol, us ka kasakit nga milagbas sa iyang kasingkasing sa kalit, ug kining tann nakita sa iyang pagkabalhin niadtong gabhiona. Nagsalig kuot sa iyang bulsa ug nagsalig tanaw sa us ka papel nga daw sult nga iyang hikit-an. Ug nagkanayn: --Unsa kah kini? Sult b kini ni Petra? Iya b kining agi? Nakaako b siy sa pagloib kanako sa ingon? Daw dili katohoan; daw katohoan usab. Si Marcelo matuod kanunay sa amo ug magduawan; giya akong kompare ug nanigsuon kanamo; apan akong napaniid usab nga tann niyang mga pagabiabi ug pagatiman ginahatag kanunay sa akong asawa. Ang ginoo nga namulong sa ingon mao si Diego, ang bana ni Petra, us ka hiilhang molopyo nga naghupot ug katungdanan sa Kagamhanan, us nianang kanganlan tag "maayong-tawo", nga niadtong gabhiona, inay malipay ug magsaulog sama sa kadaghanan, nag-antus sa mga mapintas nga duhaduha, tungud sa us ka sult nga iyang hikit-an sa salog ug natagak pinutos sa us ka panyong mahumot nga kaugalingon ni Petra. Nakakita siya sa pagkatagak ug nakita usab niya nga dih gikan sa sabakan ni Petra sa higayon nga kini mitindog aron sa pagkigsayaw sa usa ka batanong mananambal. Apan, unsay pulong sa sulat? Unsay sulod niadtong tampalasang sulat nga sa kalit nakapun sa panumduman ni Diego sa mga mapintas nga dag-om? Sumala sa hisayran, sa human ang tanang hitabo mabutyag sa tibook lungsod, ang maong sulat nagingon: "Marcelo:--Nasayud ka nga dili unta ak mouban sa pagtambong niag sayaw karon. Nagpuot hangtud karon ang akong ginhawa-an sa kasuk tungud sa imong gibuhat sa miaging gabii. Apan, mianhi ak aron sa paghatag kanimo ning sulat ug aron sa pagsudya sa imong halangdong nawong tungud sa imong mga gibuhat. Unsay hinungdan nga sa panihapon sa ka Bonillas (bansagon kini sa us ka hataas nga punoan na lalawigan) mitambong man si Charing? Tungud kay imong gidal-dal gayud. Dili ka maulaw nga makigtupad nianang babayhana nga ang mga mat nagpul sama sa karnerong ihawon ug ang mga ngabil naglambi sa hilabihan na ug panawy? Kong ma na lang kanang dagaha ang imong kaibgan, maayo pa nga maghikog ka. "Sa miaging sabado nagkita kita sa sine ug unsay gibuhat m? Nakapuling gihapon sa akong mga mat: miduol ka kanako makaus, apan sukad sa sinugdan hangtud sa katapusan ikaw didto lingkod, daw makalilimos ug sama sa us ka ulipon, sa luy ni Carmen. Sa pagduol mo kanako, ko pa gani nga gipatindog si Soleng (ang anak nila ni Diego) aron ikaw mao ang motupad kanako ug si Meding akong gipadal kang Diego sa silong aron manginum silag "sorbete"; apan ikaw igo lang nakigsultig makadiyot ug mibalik sa "palco" nila ni Carmen, Ingnon ba nimo niini pagbalus ang akong gugma ug pagpangga kanimo? "Marcelo: Ak ana karon dinhi aron sa pakigsulti kanimo. Buut unta nako hisayran sa imong mga bb ang imong tuyo kanako. Ak imong gitanyagan sa imong gugma, ak imong gigukod ug gipahaylo sa mga malimbungon damgo sa us ka umaabut nga wal ko hiilhi, ug unya sa dih nga ak imo nang hiapsan, sa dih nga ak nahulog na sa imong mga kamut ug nga ikaw daw natagbaw na sa imong tanang tuyo kanako, ikaw nagpahilay na hinoon ug halus na gani kanako makigsulti. "Hunahunaa bay pagayo ang kalisud sa akong kahimtang ug ang gidak-on sa sal nga akong nahimo. Ikaw dili makasukod niini kay ikaw olitawo man, kay ikaw lake, ug ang lake, bisan asa dapit ug bisan unsay dangaton niya sa mga away sa gugma, lake sa gihapon. Apan ak, ak nga minyo, ak nga adunay mga anak, ak nga hangtud karon giil sa katilingban nga dungganan ug hamili, unsay akong dangaton ning akong mapintas nga kahimtang? Ang kaulawan, ang kamatayon ug kong dili kini, ang bilanggoan". "Pagkaanugon sa akong pagpangga kanimo! Kaanugon sa akong hilabihang gugma! Si Diego akong gilimbungan tungud kanimo; giantus ko ang mga kapaitan tungud kanimo; wal k tagda ang mga tab ug mga libk sa mga tawo tungud kanimo; tanan, gugma, kalag, dungog ug hangtud bahandi gihatag ko kanimo kay matud pa nimo: "sa tanang binuhat ning kalibutan, sa ibabaw sa tanang butang, anaa ak, ak nga gihigugma nimo labaw pa kay sa imong kinabuhi". "Apan, malimbungong saad! tampalasang tuyo! Bisan pa ning tanan, dili k ikayugot ang akong maitum nga palad. Sa kalibutan, dili ak d ang babaye nga nakasal sa ingon. Ang langit, matud pa, napun sa mga makasasalang nagbasul ug nagtapat. Kana bitaw si Carmen unsa man siya? daga bang putli? dili b usab gikan sa kalapukan ang tanang dayan-dayan ug mga hiyas niya? Ak dili mosaway, apan ak mokatawa, ug mokatawag kusog, sa atubangan sa kaputli ug dungog nianang mga bag-o mong higala. Ikaw nasayud nga hangtud karon sa katilingban nato tanang managsama: ang may ulw ug walay ulaw. "Pasayloa nga gisulatan ko ikaw ning sulata. Dili mahimo nga lilungon ko pa ang akong gibati ning mga adlawa. Ug aron sa paghusay ning tanan, pangayuon ko unta nga ikaw moari sa amo sa dominggong umaabut, aron sa pakigsulti sa minaayo ug aron sa tagsatagsa nato ka kasingkasing wala bisan us ka tulo nga hil nga atong pagabalunon hangtud sa atong lubnganan. Moari ka diri sa ika 9 sa buntag kay nianang taknaa si Diego wal diri ug atua na sa "club." Hangtud sa domingo. Petra. Natapus ug togtog ang panoni ug ang sayaw nahunong. Tagsatagsa ka babaye isigpamauli sa ilang mga lingkoranan hinatud sa mga lake ug kini sil upod isigbalik sa ilang dapit. Si Simn usa sa mga misayaw, nagkanayn sa iyang higala: "Pagkalalim nga sayawan nianang babayhana! Gaan pa sa gapas ug unya may pamatasan ug dili "delicada" sama kang Aurora nga dili gayud papiit." Si Diego mitindog sa iyang gilingkoran ug giduol si Petra. Gitunol niya ang panyo nga nagputos sa sult nga iyang hikat-an ug miingon: "Kining panyo mo nahulog sa imong pagsayaw ug maayo gani kay akong hikit-an". Ug unya si Diego, sa walay pagpakita bisan diyutay nga kasuk, nangotana: "Unsa by sulod ning panyoa nga ana may mao rang sulat?" Si Petra, sa dakung kalinaw, mitubag usab: "Pinulpog kan (polvos) nga akong gisulod ug sobre". Si Diego migul ug nakigtipon pagbalik sa mga kalaken-an nga naglain pagpundok. Nakita nga siy nagmasayag n ug nagmalinawon. Mitogtog pagbalik ang panoni ug ang sayaw, nga nagakadasig sa matagtakna, nakapaukay pagbalik sa mga dinapit. Si Petra nakita nga waly pahulay ug waly honi nga dili niya sayawan; sa laing pagkasulti, waly "fox--trot" ug "one--step" nga dili siya kuhaon ug sayawan sa iyang daghang mga higala. Us kanila ma ang us ka olitawo nga ambungan, maputi kay kaliwat ug katsila, lagsik nga manglihok-lihok, masayag ug malipayon ang panagway, higalang pinili sa kababayen-an ug timaan niini ma nga niadtong sayawa siya d ang nagutas ug tabok-tabok sa pagtiaw ug pagtupad-tupad sa mga babayeng dinapit. Ang maong olitawo dili laing kong dili si Marcelo. Si Diego wal mosayaw niadtong gabhiona. Mitipon siya sa pundok sa Gobernador General ug mga hataas nga punoan sa kapupud-an ug sa lalawigan. Ang maong pundok diha duol sa kantina ug uban sa mga nanagalirong nagdal pa sa kopa nga "wisky--soda." Ang Gobernador General nahimong taban sa dakung kalipay sa mga punoan sa lalawigan ug naghisgot sa iyang mga kahibulongang pagpamasol sa dagat sa Palawan ug sa iyang mga pagpangayam sa "tamaraw" ug uban pang mga mananap nga ihalas sa kalasangan sa Mindoro ug sa mga pulo sa Jol. Naghisgot usab siya nga didto sa Amerika adunay batasan nga lain kaayo sa batasan sa mga pilipinhon: ma ang panagbulag sa mga managtiayon. Miingon siya nga kong ang bana ug ang asawa dili managkauyon sa ilang panagpuyo, kong pul-an na b kun nalapas ba ang panumpa sa kaminyoon nga nahimo sa atubangan sa par kun sa maghuhukom, ang katilingban ug ang balaod naghatag ug us ka panabang: ma ang kabulagan, diin ang tagsatagsa makahimo sa pagminyo pagusab. Si Diego nakabati niining tanan ug ang iyang panumduman mibalik pagitum tinabunan sa mga makalilisang dag-um. Mibulag siya sa pundok, sama sa pagbulag ug paglikay sa us ka tawo nga malisang magatan-aw ug sanawan sa us ka bung-aw nga halaum kaayo ug mangitngit. Gipalandong niya ang iyang kahimtang, nahinumdum siy pagbalik sa mga makalitong pulong sa iyang asawa nga nahipatik niadtong sult; gipalandong niya ang umaabut sa iyang banay ug labi na sa iyang mga anak, ug unya tapus nng iyang mga pagpalandong mikalit siy pagingon sa iyang kaugalingon: "Kabulagan! Ang kabulagan gitukod alang sa mga talawn ug sa mga walay ulaw; apan sa mga may ulaw ug mga matuod nga tawo, ang mga sal nga magabuling sa balaanong ngalan sa kaminyoon, us da ka tambal ang makahugas ug makatubs: ang dug sa kinabuhi." Si Diego milingkod sa us ka lingkoranan, tupad sa us kawani sa Buhatan sa Tesorera Provincial nga tigulang ug nagduk, ug nagsubaysubay sa mga sulti sa Gobernador General. Natapus ang sayaw. Si Petra migul ug nangita kang Diego. Ang iyang mga higalang lake nahibulong sa iyang paghisum-ok niadtong dapit sa mga hubog nga nanimahog tabako, wisky, sirbisa ug uban pang mga baho, ug nangotana kong asa siya. Mitubag: "Nangita ak kang Diego". Hikit-an niya si Diego sa us ka daplin ug iyang giingon: --Diego, tana; mamauli na kita. --Dili ak makapauli pa kay ihatud namo ang Gobernador General sa bapor. Una lang sa ato.--mitubag si Diego sa dakung kalinaw ug sa waly pagpail nga siya adunay gikasub-an. --Wa man akoy uban, mosakay lang ak sa auto ni kompare Marcelo ug iya akong ubanan sa ato--mitubag si Petra. --Ikaw lang; maayo hnoon. Si Petra mitalikod dayon ug sa linaktan nga iktin-iktin, binir ang saya sa taas aron makita ang mga sidsid nga binuldahan sa iyang kamisn, nangita kang Marcelo. Kini iyang hikit-an ug gisultihan niya nga si Diego moadto pa sa bapor aron sa paghatud sa Gobernador General kuyog kang Sindulfo Bonillas ug nga siy anha lang pasakya sa auto niya (ni Marcelo) ug maoy paubanon hangtud sa balay nila. Sa pagkataotaod, nanganaog tuod si Petra ug si Marcelo ug nanakay sa auto. Sa dih na sila sulod sa sakyanan, us ka _chofer_ mitaghoy, nianang undang taghoy nga mabati kanunay sa mga dula kong managkuyog na ug managparayganay ang mga hinigugma. Tapus ang pila ka adlaw sukad sa pagduaw sa Gobernador General sa lalawigan, ang tibook lalawigan naukay tungud sa us ka makalilisang hitab nga nalilong sulod sa dugayng panahon. Gisugilon nga us ka domingo niana, us ka ginoong talahuron nga naghupot ug katungdanan sa Kagamhanan, misak paghinay sa iyang balay ug, binitbit sa kamut ang us ka "revolver", misulod paghinay sa us ka lawak. Hikaplagan niya nga ang iyang asawa naglapas sa iyang pagkaminyo uban sa us ka ambungang lake nga "mestizo" ug iyang giluthang ang duha ka makasasala. Ang lake nakalukso sa tamboanan ug wal maig. Ang babaye migakus sa bana, ingon man ang iyang mga anak, ug nalukmay ug wal na makaluthang. Ang us usab ka balita ma nga us ka domingo sa buntag, samtang ang bana didto sa "club" nagdula sa "poker", gipahibal sa us sa iyang anak nga ang iyang asawa adunay katipon sa lawak. Ang bana mibiya sa sugal ug, binitbit sa kamut ang "revolver", misaka sa balay ug gidasmagan ang pultahan sa lawak. Ang lake nakalukso sa tamboanan, apan napiang kay naig sa luthang, ug ang babaye wal maunsa kay nakagakus dayon sa iyang bana. Ang ubang mga sugilanon nagingon nga ang asawa hisakpan sa iyang bana nga nanapaw sa iyong kompare ug nga ang bana, sa paghisakop kanila, migamit sa "revolver", apan wal makaluthang kay ang "iring" nga kompare mihatag ug us ka "cheque" nga duh ka libo ka pisos, aron lang lilungon ang tanang nahitab. Ang lake misaad usab nga molangyaw siy aron dili na lang patyon. Matud pa, ang bana, sanglit sugarol ug nahutdan na sa sapi tungud sa iyang kanunayng kaparot, misugt ug midawat sa "cheque" nga ma ang bili sa iyang dungog. Kini ug uban pang mga sugilanon maoy nabati niadtong mga adlawa ug ma kanunay ang ginasultihan sa katilingban. Wal bisan us nga nakatino sa matuod nga nahitab kay kini nalilong man ug ma day nadungog sa mga silingan ang duh ka but sa "revolver" ug ang tiyabaw sa mga bata ug tapus niini ang tanan nahilum ug wal nay timik sa balay. Ang Pangulo sa Kapolisan, kong pangotan-on, igo lang motubag nga wal siyay labut ug wal siyay kalibutan. Ang iyang mga "detective", nga maayong--lake manakop sa mga daga ug olitawong kabs nga managtagbo sa luy sa mga tayakan sa Karbon ug sa Fuente Osmea sa mga gabiing madulom, igo lang miingon: "Kinsay mosusi nianang mga higala sa Gobernador General ug sa mga labing hataas nga punoan? Daku n kanang hitaboa ug ang Kapiskalan mao ang may katungdanan sa pagsusi." Ang mga mantalaan, walay tingog usab. Hamiling banay ang nahitaboan ug dayag na lang nga angay sa tanang mga pagtahod ug dili maayo nga ang ilang mga ngalan manggul sa mga tudling sa mantalaan. Labut pa, wala sa "report" sa Kapolisan ang hitab nga ginasultihan sa mga tawo ug si "reporter" Sar (angga sa mga dagkug-kaon) human magmantalag us ka sinulat diin nagmahay siya tungud kay sa mga "report" sa Kapolisan dili gayud manggula ang mga ngalan sa mga "criminal" ug mga tulisan nga _hamili ug dungganan_ ug maoray igkita kanunay ang ngalan sa mga wal hiilhi sa atong katilingban. Ang maong sinulat natapus gani ning mga mosunod nga pulong nga kanunay niyang balikbalikon: IGUALDAD ANTE LA LEY. Ang Kapiskalan daw walay kalibutan sa tanang nahitab. Sanglit walay misumbong kaniya, wal usab siya maglihk. Human magpahayag ang us ka Piskal: "Kami molihk kong adunay mosumbong dinhi sa among Buhatan". Sa ingon tuod niana, walay kapoy, walay "disgusto" ug dili pa mail sa mga tawo kong may katakus ba ug kaalam ang Piskal kun wal. Ug gibalikbalik sa Piskal ang iyang natun-an sa Derecho Constitucional ni Santisteban: "Cuando un poder se excede, invade la esfera de otro, viola un derecho individual social". Busa, ang may katungud sa pagsusi sa nahitab dili ang Kapiskalan kong dili ang Kapolisan. Gidangtag us ka tuig una mahilum kadtong mga tab ug mga sugilanon mahitungud sa nahitab sa balay ni Diego. Sulod sa maong panahon, nahitab ang pil ka mga butang nga wal matago sa mga mat sa mga molopyo sa lungsod. Pananglitan: si Marcelo, ang batan-ong katsilan-on, nawal sa hilum ug walay nasayud sa iyang gidangatan. Si Petra ma usab: nawal lang sa kalit ug giingon nga miadto sa us niya ka kabanay sa Samar. Si Diego migikan padulong sa Manila. Ang anak nila nga gagmay, si Soleng ug si Meding, hikit-an sa mga tawo sa "Asilo de Hurfanos". Si Diego miluwt, sa iyang katungdanan ug gibaligya ang iyang tanang mga baly ug yuta. Us ka buntag, us ka higala ni Diego, magsusulat siy, nakadawat ning sult nga mosunod gikan sa Manila: "Rafael: Ikaw kay magsusulat nakabas ka tingali sa gimantala diri sa Manila mahitungud sa mga waly ulaw nga naglaglag sa akong kinabuhi. Sa "La Discusin" mabasa mo nga si Petra ug si Marcelo nanggikan padulong sa Amerika aron kon didto sil pakasal. Apan anaa si Bathala! sil magabayad gayud sa ilang utang kanako.--Imong higala sa gihapon, Diego de Atienza. Ang alaut nga bana, migikan padulong sa Amerika. Waly nasayud sa iyang tuyo. Wal dangtig lim ka bulan, nadungog dayon sa Manila ang us ka makalilisang hitab sa us ka dalan sa siyudad sa San Francisco de California, diin ang mga nanglakip pulos mga pilipinhon. Ang balita nahiabut pinaagi sa hatud-kawat sa "Prensa Asociada" ug nagingon nga us ka babayeng maanyag nga ginganlag Petra Aguirre Roxas ug us ka ginoo nga ginganlag Marcelo Mendizabal gipatay, samtang naglakaw sa dalan, sa us ka pilipinhon nga ginganlag Diego de Atienza. Ang kasingkasing sa babaye gilapsan sa lim ka bala sa "revolver" ug ang sa lake sa duruh ka bala. Si Diego gisilotan sa Hukmanan sa bilanggo nga waly katapusan (cadena perpetua). Kining makalilisang balita gihulad sa mga mantalaan sa lalawigan nga natawhan ni Diego ug dili diriyot ang giabut ug kalisang sa gisangputan sa tul ka mga higala nila, ingon man dili diriyot ang mga babaye nga sukad lang sa nahitab wal na pakita sa mga sayaw ug uban pang pangilin sa katilingban. Milabay ang lim ka tuig ug si Diego, nga wal makaantus sa "clima" sa Amerika ug sa mga kaguol nga iyang gibati sulod sa bilanggoan, namatay. Ang katapusang sult niya kang Soleng ug Meding nga iyang mga anak, ang gibilin niya sa "Asilo de Hurfanos", nagingn: "Hinigugma kong mga anak:--Ak masakiton kaayo ug tingali inigkadawat ninyo ning sult ak patay na. Tapus nako tubsa ang ngalan ninyo ug ang ngalan nako, dawaton ko ang kamatayon sa dakung kalipay. Gikalipay ko usab nga natuman ang tinguh ninyong duh. Wa nato mapatay ang mga banyaga dih sa ato; apan diri hisakpan ko gayud. Nakita ninyo nga ang akong tinguh ma da ang pagbilin kaninyo us ka dungog ug us ka ngalan nga waly buling, ug magahult ak, sukad sa ilalum sa akong lubnganan, nga kam dili malimut sa akong kaagi ug dili malimot nga ang ngalan ug dungog nga gibilin ko kaninyo linukat sa us ka bahandi nga ma day makahatag ang mga tawong dungganan: ang bahandi sa kinabuhi. Sa katapusan, iampo ang inyong amahan kang Bathala.--Diego de Atienza. Si Soleng ug si Meding buhi pa ug dinayeg sa tanan tungud sa ilang pagkabuotan. Nangadak sil sa waly pagkaibog sa mga silaw, dungog, honi, kabantug, bulawan ug kalipay nga ginatanyag kanunay sa atong hamili, dungganan ug matahum nga katilingban. KATAPUSAN. Felix B. Gacura P. O. Box 501, Cebu, Cebu, P.I. 206-208 Leon Kilat Nagabaligya sa tanang clase sa mga basahon binisaya ug duna usab mga Kinatsila ug Ininglis. Bugtong Tindahan sa mga basahon nga mobaligya sa labing barato nga bili sa al por mayor. Mobaligya kami sa tinagsa, denocina ug ginatus, kon gusto mo nga masayud ikaw sa bili sa among mga basahon pagsulat karon dayon ngari kanamo pangayo sa among Catalogo. Modawat kami ug mga panugon pinaagi sa C.O.D. apan paubanan ug P1.00 nga patinga. Kadtong buot mopalit sa denocina ug ginatus hatagan daku nga kunhod (discuento). MGA BASAHONG SINULAT NI VICENTE RAMA Ginapatik pa: Aegri Somnia Ulan sa mga Latus Sari-Sari Inato Lang Padulong sa Kulyon (Mga paniid sa panaw) End of the Project Gutenberg EBook of Larawan, by Vincente Rama License: Share Alike