Produced by Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa Baladad and PG Distributed Proofreaders. Produced from page scans provided by University of Michigan. [Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer used is marked as ~g. Mistakes in the original published work have been retained in this edition.] [Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at iba pa upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog na sa ngayon ay hindi na ginagamit. Hinayaang manatili sa edisyong ito ang mga pagakakamali sa orihinal na pagkakalimbag.] =Kath ni ISABELO DE LOS REYES= =ANG SINGSING= NANG DALAGANG MARMOL [Larawan: Isang binibini] SI LIWAYWAY NG BALIWAG MGA NANGYARI SA PAGHIHIMAGSIK Ipinagbibili ng 20 cts. sa daang P. Rada, 467, Tundo. [Patalastas: La Concepcion; Sanglaan ni Fausto O. Raimundo] ANG SINGSING NANG DALAGANG MARMOL Man~ga nangyari sa Paghihimagsik SINULAT MUNA SA WIKANG TAGALOG N~G KAGALANGGALANG NA ISABELO DE LOS REYES SA PAHAYAGNG Ang Kapatid ng Bayan, BAGO ISINALIN NIY SA WIKANG KASTILA SA PINAKA FOLLETIN NANG El Grito del Pueblo NOONG TANG 1905. SAPAGK'T NAWAL ANG UNANG ORIGINAL, AY MULING SINALIN SA WIKANG TAGALOG NI CARLOS B. RAIMUNDO MANILA 1912 TIP SANTOS Y BERNAL Ave. Rizal 414 Sta. Cruz [Larawan: Hon. Isabelo De Los Reyes] SA KAY LIWAYWAY N~G BALIWAG. _Magandng Binibini_: Sa bilang n~g phayagng tagalog _Ang Kapatid n~g Bayan_ na nauukol sa ik 14 n~g Septiembre n~g 1905, nbasa ko ang isng lathal na ganit ang sinasabi: "Nagng dahil n~g mapupusok na paghahak ang mainam na kath, (novela) na sa pamamagitan n~g lagd n~g isng kilalng mnunulat ay aming inihahayg, at ipinalalagy n~g; ilng _tiktik_ na ang _Dalagang Marmol_ ay nannagisag sa _kapalaran n~g Filipinas_, na bagama't ngayo'y tila tumatalikd sa kaaw-aw nating bayan, n~guni't sa waks ay gaganapin din ang kanyng pakiki-isng dibdib kay Pus (tong may malakng kabuluhn sa kath) na alinsunod sa m~ga _tiktik_ ay nannagisag naman sa kahulugn n~g Diw n~g Mith n~g bayang tagalog. "May balit kaming sinalin na raw sa wikng ingles." "N~guni, sinasabi naman n~g m~ga tag Bulakn na ang _Dalagang Mrmol_ ay walng ib kund si binibining _Liwayway_ na tag Baliwag, pagk't ang kanyng m~ga kagandahang iginuhit ay siy lamang tumtugn sa m~ga pagkakakilanln sa katauhan n~g nsabing binibini. "Talagng tnay ngng nakahahang ang kagandahan n~g dalagang _Liwayway_, n~guni't d namin nababatid kung sy n~g ang tintukoy n~g nasabing mnunulat, at ang amin lamang masasabi ay yumaon na it sa Espaa. Sa kany sana tayo makapagtanng." At sa _El Grito del Pueblo_ n~g ika 20 n~g sinabing buwn ay napalathal naman, na dalawng piling Gur sa pagtugtog ay nagsikath n~g isng "Tanda de Vals" na kuha sa gun-gun n~g kanilng pagkabasa sa kathng nsabi at ya'y sadyng sa iny nil ipinatungkl. Ang m~ga balitng it'y nakagul n~g aking isipan kay ak humanap tuly at nakakita namn sa m~ga natitipon n~g nsabing Pahayagn n~g isng aklt, na tnay n~g't matatawag na m~ga nangyari sa Paghihimaksk natin n~g 1899 ang linlamn, n~guni't kun ttarukn ay makikitang kahal ang isng maliming pagaaral sa mahalag at tan~ging ugali n~g ating m~ga kawiliwiling babai; kahit ang any ayos sa malay pa'y naghihimatng gaw n~g isng dakilng mnunulat na may lubs kinabatirn sa ating m~ga kasaysayan. Ilinalahad n~g kath, na bagamn parang _mrml hielo_ ang babaing tagalog dal n~g malaking kahirapan kun ligawan, dapw't kung umibig ay may kya namng magtis sa laht n~g hirap. Akin n~gang tinagalog, at yamang ikw p ang itinutur n~g inyng m~ga kababayan na parang _Dalagang Mrmol_, sa gay'y wal n~g ib pang marapat paghandugn nitng aking pinagpagaln kund kay, bagamn d nny kilal ang aking katauhan. CARLOS B. RAIMUNDO. Ang Singsing Nang Dalagang Marmol I. Matapus ang kasindksindk na labanng nangyari sa m~ga tagalog at americano sa Kin~gw, lalawigan n~g Bulakn, n~g ik 23 n~g Abril n~g 1899, na siyng ikinpaty kay Coronel Stotsenburg, sa Capitn at ib pang m~ga kawal americano, kamng m~ga tagalog naman ay nagsiurong sa Sibul, at sa isng bahay-gamutan n~g aming m~ga kawal ay ntagpun ko ang isng matapang na pinunng tagalog na bahagy nng makagalw at makapagsalit dahil sa marami niyng sgat. Malak ang aw sa kany n~g laht n~g tong nan~garoron at siy na lamang ang napagusapan at lubs npupuri dahil sa kanyng kabihasnn sa pakikilaban at sa kapusukan sa m~ga pakikipagsagup; at sa katotohanan kahit mammaty na lamang ay pilit pa niyng naparong ang malalakas naming m~ga kaaway. Nang aking matant ang labis na paglilingkd n~g bayaning it sa ating Bayan, ay pinagsikapan kong siy'y alagan, bagamn wal akng pananalig na siy'y maari pang mabhay. N~guni't aywan kun sa kabagsikan n~g bis n~g tubig sa Sibul, ang pinunong it na Pus ang pan~galan, isang araw ay idinilat ang m~ga mat at nagsalit n~g ganit: --Sino ka man p, maawng kapatid na nag-alag sa akin, kay'y pinassalamatan ko, at ipinamamanhik sa iny na huwg mo na png lubhng pagsikapang ak'y agawin sa m~ga kuk n~g kamatayan, pagk't batd kong d ak mabubhay dahil sa aking m~ga sgat, at lalng-lal pa dahil sa kainitan n~g luping it. N~guni't npakatamis sa akin ang mamaty sa paglilingkd sa kaps-palad nating Bayan. Ak na kayln ma'y di nakababatid kun paano ang pag-iyk ay kusang tumul ang luh ko't niyakap ang bayaning halos ay naghihingal at an ko: --Huwg ka png man~gamb matapang na pinun pagka't nagssimul na kay sa isng panggaling. --Man~gamb ang sinabi niny--ang sagt ni Pus--Di ko nakikilala ang pan~gamb ni ang tkot n~guni, kun inyng mababatd giliw na kaibigan ang lihim n~g lunty-lunty kong pus, marahil kay rin ang tutlong dal n~g inyng pagkahabg, upang madaln ang pagkamaty ko. At n~g masbi ang ganit'y itinuro ang kanyng singsing sa daliri at bago nagpatuloy: --Kaibiga't kapatid; ipinammanhik ko sa inyng mangyaring pag-in~gatan ang singsing na it pagkamaty ko, n~g di maals sa aking bangky at mlibing na kasama ko. Ay katoto! Kun inyng mlalaman ang pinanggalin~gan n~g singsng na it.... Hindi itinuly n~g pinun ang pagsasalit pagk't di napigilan ang kanyng luh sa pagkalala n~g m~ga kapaitang kanyng linlasp. Inalagat kong siy'y kusng liban~gin at pasiglahin ang lob bago nagkunwa akng tumatawa: --Ha, ha, ha! Tila ba d kay--an ko--sany sa m~ga pakikitunggali, palibhas lubh na kayng nalulunos dahil lamang sa isng babai. Aking ipinaalala sa iny, mahl na pinun, na sa gitn n~g malakng sakun n~g ating bayan ay di dapat isagunit ang bagay na kasalawahang lob n~g m~ga babai kahit sil'y sakdl n~g gnd. --Mapalad ka p, katoto, na sa masd ay di pa naka lalasp n~g libong kapaitan at m~ga lasong natatag sa pus n~g isng babai. --Oh, gino! Sa kanil'y mayrong masam at may mabuti rin namn. At ang tuntunin ko'y nuuw sa: Madaling pag-ilag sa m~ga may tagly na kapintasan at manatili ak sa m~ga mairugin at d salawahan. --An ang sabi niny? Sa lagay, mayron kayng isng babai man lamang na d balibt ang ulo at d salawahan? --Mayron p at d ang laht ay pawng kir manglilipad.... --Tnay kay? Kun sa ganng akin, lag na akng nagng kaps-palad sa d pagkakatagp n~g isng babaing may ganp na pagkukur at ibig n~g tapt sa akin. Alam mo p ba kun bakit ang singsng na it'y lubh kong mimmahl? --Huwg na ninyng ipabatd pagk't iy'y isusukal lamang n~g iy png kalooban. --Mabuti n~g, katoto, na umagos ang aking luh at sa gay'y maawasn n~g big't yarng dibdib. Making ka p at isisiwalat ko sa iny ang lihim n~g aking pus. Sa kaunti kong kabatirn tungkl sa pagkasalawahan n~g m~ga babai, lal ang magagandng maraming nan~gin~gibig, ay d ko pinahhalagahng gasino mul pa sa aking pagkabat ang ganyng sal; at ang palakad kong it'y nagng makabuluhn sa akin, palibhas, kun lumalay ang isng lalaki ay sil an~g nagsisilapit, at kun ang lalaki'y nagpapakita n~g katamlayang lob at napagiin~gatang katabayin ang pag-iisip sa m~ga dahilanin n~g pagibig, ay madalng makatagp; n~gun, kung ang lalaki'y maging mairugn ay agd kang hihiluhin n~g m~ga babai at pahihirapang lbis n~g wal munt mang aw. --Gayn, pal't batd mo p ang laht n~g iyn, bakit kay napasil? --Akin nan~gng sinabi, katoto, na kayln ma'y di ak umibig sa kanil; n~gun dal yat n~g aking malungkt na kapalaran, isng araw ay npaparito ak sa lalawigang it n~g KABULAKLAKN Bulakn--sa m~ga kastilng d mtumpk bumigks n~g mayos--at sa isng maligayang halamanan ay nakita ko si Liwayway na sa kagandahan ay higt n~g malak sa balitng Helena, na dahil sa pagkatakas sa kany sa Paris ay siyng pinanggalin~gan n~g kasndk-sindk na patayan n~g m~ga panahn n~g kabayanihan. Ang binibining it'y tnay na tila isng _Dalagang Mrmol_, d lamang sa pagkakahawig sa larawan ni _Venus_ na aking nkita sa Museo n~g Louvre sa Pars, kund pagk't tila d nakarramdam kun minsan. --Sinabi ko n sa iny, na ang kagandahan nil ay siyng nakapagbibigy n~g kayaban~gan at kakirihn. Masisir, sa waks, ang inyng isip pag-isasalob ang libolibo nilng pang-aaglahi. --N~guni, d ba day ikararagdg pa sa halag n~g kanilng m~ga kagandahang lantd, kun sil'y umibig n~g matibay at huwg parang isng babaing npalung, na sa kanyng malabis na karlitn ay napipilit itakal ang m~ga pinaghunusan n~g kanyng kahihiyn sa bala nang mkaibig? --Sana n~g p; n~guni't ang babai'y talagng siyng _demonio_ na ating kaaway, at pang huwg nating mkilala ang kanilng kasukabn ay ipinammasid sa atin ang dati nilng mukh nong sil'y isng _angl_ pa, at sak nagsosot n~g bar't sya. Si Pus'y nn~git n~g mrinig ang masay kong bir at bago nagsalit: --Hind, katoto; si Liwayway ko'y d mangyayaring magng isng _demoniong_ may bar't sya, kund isng diwatng nagliliwanag sa kanyang dikit at kahinhinan, Gayn man, oh, pus! ganon~g hapd n~g sgat na sa iy'y ipinagkalob n~g malupt na diwatng iyan!... Hind nituloy ang pagsasalit, umiyk at halos nagsimul sa paghihin~gal. II. Sumigaw akng nagpagibk at aming pinagtulngtulun~gang hinimasmasn sa pagpapaamy n~g _eter_ ang kaaw-awng si Pus, at n~g makalipas ang may kalahatng oras ay nagsaul sa malay-to, n~guni't d ko na siy pinayagang bumanggit man lamang sa pan~galan n~g kanyng tinatawag _Dalagang Mrmol_. Makalipas ang dalawng araw at n~g tila siy bumubuti n~g bahagy ay tinawag ak't any: --Ang aking kunwng paggalng na inyng nmamasdn ay hind ttagl at di ssalang ak'y mammaty rin agd. --Sa ktan pa naman--an ko--na n~gay'y madal nng sumuslong ang inyng paggaling? --Iy'y akal lamang ninyng mag-isa, at yamang may natitir pa akng kaunting bhay, n~gayo'y ipatutuloy kong ipahayag sa iny ang m~ga kapaitang linalasp niarng kalulw, upang ak'y pautan~gin niny n~g lob na ganapn ang ilng ipagbibilin ko, sakaling mtagpn niny ang _Dalagang Mrmol_. --Mrmol na namn! tang na lob, kapatd ko, huwg na sana munang banggitn n~gayn ang pan~galang iyn pagk't llubh ang iy png karamdaman. --Nmamal ka p, katoto; lal akng bibigt at d makaktulog sa pag-alalang ak'y mammatay n~g di nalalaman n Liwayway, na ang katapusng pagmumuni ko't buntng hinin~g'y sa kanyng laht ntutungkl. --Ang m~ga babaing parang _mrmol_ na may pusng matigs at malamg na parang _hielo_, ay d karapatdapat makabalino sa ating pag-iisip, lalnglal pa sa kalagayang paris n~g ny. --Wal kayng pagtin~gn sa akin, katoto, kund pakikinggn ang ipagbibilin ko--an Pus na parang wal nang pananalig. At n~g masabi it'y natk ang luh. Upang huwg n~g lalng magdalamhati pa'y nyag na akng siy'y dinggn, bakit talag rin namng malabis ang han~gd kong maunaw ang m~ga lihim n~g dakilng pusng iyn n~g bayani. --Si Liwayway--an Pus--ay naninirahan sa Baliwag sa bayan n~g m~ga nakawiwiling dalaga. Sa lalawigang it'y wal nng ib pa na tan~gi sa pagkamagand n~g kanyng m~ga binibini kund ang bayang iyn. --Alm ko n. --At kun nakabibighan ang halos laht n~g babai sa nsabing bayan, si Liwayway ko ang parang hari nil dahil sa walng kaparis na kagandahan. Ang kanyng mukh'y nagnningnng na parang araw, at upang paputn at pamurukin ang kanyng m~ga pisn~g ay pinili n~g Lumikha ang mababangng kampupot at alejandra, pinaghal at don kinuha ang kanyng klay, kaya maputng parang azucena na nasasapyawn n~g pamumrok ang balt na parang blak sa lambt. Ang buhk ay klay gint at tila sadyng kinult n~g maselan na kamay n~g m~ga diwat. Mainam at kahilihil ang hbog ng ilng at pati m~ga tain~ga, sampu n~g dalawng matng nan~gun~gusap sa kapun~gayan; m~ga n~giping parang pinili, malinis at maputng parang gring; babang nakalulugd ang pagkahat, at ang kanyng makipot at mainam na bibig ay tulad sa isng bulaklk na bagong bumubuk sa isng btis n~g matamis na biyay pagk't makitid at nammul ang kanyng kabighbighaning labi't n~guso at ay! kung mangyayari sanang aking mhagkng minsn, marahil ay mraragdagn pa ang bhay ko! At sinabi it n~g may kasamang malalim na buntng hinin~g. --Toto kay--ang tanng ko sa kanyng tumatawa ak upang pasiglahn--na kay'y ggalng sa isng matams na halk ni Liwayway? --Walng pagsala, maniwal kay sa akin; ngun, kaaw-awng pus ko! wal n ang iyng Liwayway at d ko alm kun san naron n~gayn! --Ihimatn man lamang niny sa akin at pagsisikapan ko ang siy'y hanapin. --Huwg na kayong mapgod, pagk't d ssalang siy'y lubhng malay n, at is pa, tiyk na magging lson sa akin kun malaman ko pa ang kanyng kinsapitan. --At bakit? --Iyn n~g ang lihim na kanino ma'y d ko masasabi at dadalhin ko na sa hkay. Si Liwayway ay parang isng makisig at masayng kulasisi na nakawiwiling pakinggn pagmasayng nagsasalit at d nagbubulan. Siy'y balita sa lugd at inam makipag-usap; n~guni't mul n~g ak'y kanyng mkilala'y naparam na bigl ang kanyng pagkamasay; parang ibong nalaglg sa isng sumpt at naging larawang _mrmol_ n~g pumatk sa lup. --At ano ang naging sanhi? --Ang lan~git lamang ang nakatatals. Isng araw ay dumatng kami sa nbangt nng bayan ni Liwayway. Do'y tinipon ko sa liwasn ang pulutng n~g aking kawal bago kami pasalabann sa Marilaw, at aking pinan~gusapan upang sil'y pasiglahn at ipabatid tuly ang laht n~g dapat gawin. Maraming to ang nanod at nakinig n~g aking talumpat na wal sa yos at sahl sa linlamn; n~guni, marahil sa aw n~g m~ga to sa akin dahil sa akalng ak'y mammatay na walng sala sa dadayuhing labann, ay kinalugdn din ak't ipinagdwang kahit d karapatdapat. Nang ak'y manaog sa pinagtalumpatian ay nmasdn ko si Liwayway sa isng slok. Sinasabi sa m~ga Banal na Kasulatan, na ang _angel_ na nkita ni Magdalena at m~ga kasama sa libin~gan ni Jesus, ay nagnningnng na parang araw. Gayn din si Liwayway, kumikinng sa kanyng kagandahan, katimpan at kahinhinn na parang bukng liwaywy n~g isng araw na maligaya. Sa m~ga sandalng yan ay gumit sa aking puso ang isng tan~ging damdamin na d ko mlamang sabihin at kayln man hangg non ay d ko pa napagkkabatirn. Ang kanyng pananamit ay karaniwan, n~guni't malinis gaya n~g laging isinosot n~g m~ga babaing bayan; at nabatd kong siy'y isng ulila na kinkupkp lamang n~g isng matandng dalaga. Ak'y nagkaron n~g magiliw na pagtin~gn sa kany at aking linapita't siya'y binati. Magiliw namn siyng sumagt, at d nalalamang sa aking dibdib ay nagninin~gas n ang isng damdaming marahil ay yan ang tinatawag ninyng pag-ibig. Matapus ang sandal sa m~ga salitan naming walng kabuluhn ay sinabi ko sa kany: --Liwayway, oh, himalng Liwayway sa kagandahan! Ak'y paroron n sa labann at malapit ang d n niny ak mkita. Ak'y paris din niny, ulila sa laht. Kun ang aking hinin~g'y malagt sa prang n~g pakikihamok, ay parang isng muntng ilaw lamang na pinaty n~g han~gin. Sa bagay na it, maipagkkalob kay niny, diwat n~g habg, ang mahalag mo png pa upang ak'y may midamp mital sa aking magiging sgat? --Op, gino--ang magiliw na sagt ni Liwayway at ibinigy sa akin yang naipakamahalagng pa na nakapulupot sa kanyng leeg na parang linalik. Hinagkn ko ang maban~gng pa at agd kong itinag sa buls sa aking dibdib. Napipi ang aking lugd at nasng paggantng lob sa kagandahang pus ni Liwayway; n~gun't kulang pa rin ang katuwa't ikasisiy kong lob, pagk't bagamn ibinigay n sa akin ang kanyng pa, ay ipinalalagy kong parang lims lamang sa kaninomang tagatanggl n~g tinuban; datapw't sa kabilng dako, nahihiy namn akng magparamdm agd sa kany sa lubs na kadaln n~g umunld kong pag-ibig, at skat ang sinab ko sa kanyng: --Maraming salamat, mahabaging Liwayway; at gantihin nawa n~g Lumikh ang pus mo png gint. Laht n~g aking m~ga kawal ay may tagly na kalmen antng-antng upang mligts sil sa punl, n~guni, ulg lamng ang iy png lingkd na wal anomng agimat, at dahil dito, kun parang lims na ibigay niny sa akin ang isng buhk mo p na labis kong pinahhalagahn, ay ikalulugd ko at siyng makapagbibigay sa akin n~g tpang at kahihiyn sa d pagdrong, pagkam'y binabakang mahigpt n~g mayayaman at malalaks nating kaaway. Nang mring it ni Liwayway, minasdn ak, namul n~g bahagya at d ak sinagt agd; n~gun n~g makalipas ang sandal ay lumagt n~g is sa kanyng mainam na buhk at ibinigy sa akin n~g malwg sa kalooban. --Ayt p--any--Lhat n~g maitutulong ko sa ating m~ga bayani, agd maasahan sa akin. Hinagkn ko ang buhk na aking kaaliwan at sak ko binalot sa pang itinatag sa bulsng na sa tapt n~g dibdib. Ibig ko pa ring magsalit at buksn n sanang minsn ang aking pus sa linalan~git kong dalaga; n~guni, ak, na kayln ma'y d nakakilala n~g tkot ay nagng umd, dal n~g pan~gingilag na bak sabihin niyng ak'y isng mapan~gahs. Sumaky n ak sa aking kabayo at ipinag-utos kong lumakad n agd ang aking m~ga kawal at n~g lilisanin ka n si Liwayway ay inyabt ko ang aking kamy at isinalubng anamn niy sa akin ang kanyng maririkt na dalir. Di na k nakapigil at pagdaka'y pinan~gahasan kong hinagkn ang magand niyng kamy at sak ko sinabi n~g ako'y humihikb: --Paalm n, bhay ko! Kina-inggitn kong tnay ang mapalad na lalaking magkkamit sa npakamahalag at dakil ninyng pus. Akal ba niny'y umiyk namn ang _Dalagang Mrmol_ n~g ak'y mkitang hhikb-hikb'y lumalakad na tn~go sa pakikilaban at sa kamatayan? ... Hind p! Skat ang ak'y minasdng parang siy'y nmangh. At ang gay'y nagng parang isng tinik na mahayap sa aking pusng nahahapis, pagk't inasahan kong siy'y umiibig n sa ib. Gayn pa man, ang pagyao nami'y lubhng kalagm-lagm at halos laht n~g m~ga babai'y nagsi-iyk, tan~gi lamang yang diwatng _Dalagang Mrmol._ III. Talagng tnay n~gng kapuripuri si _General Antonio Luna_ sa m~ga labanng lantaran, palibhas'y tagly ang katapan~gang d pangkaraniwan, at dahil dito'y madals niyng maampt ang kabilisn sa pagsalakay n~g m~ga kawal americano, na may magagalng na kan, barl, maramng kabayong malalak at ib pang kasangkapang pawng kalwagan sa pakikilaban; m~ga bagay na siyng totong kulang sa amin, sa lubs na kasamng palad. N~guni't sa isng dako nama'y masasabing si Emilio Aguinaldo'y talagng dalubhas sa m~ga kaisipn at paran n~g pagtambng at panunbok sa kaaway na d nakahand; at dahil sa m~ga kagagawng it, malak ang kanyng npul nong labann sa kastil, hanggn sa naratng niy ang magng Pang-ulo n~g m~ga general na naghhimagsk. Ang katotohana'y d n~g dapat makilaban n~g mukhn sa isng kaaway na may sapt na laks at nakahhigt sa laht n~g bagay, at wal n~gng dapat gawn kund daanin sa parang ikabibigl at sa m~ga pagtambng. Ang m~ga americano'y nan~gakaratng n sa Malolos, at kinalatan nil n~g m~ga pulutng na tnod ang laht n~g himpilan n~g tren sa Bulakn at pinagsisikapang mitaboy si General Luna sa kabilng dko n~g ilog Kalumpt. Sa gay'y nisip naman ni Aguinaldong _dukutin_ ang m~ga pulutng na nagtatanod sa m~ga himpilan n~g tren sa Biga, Bukawe at Marilw; at isng gab ay pinalakad ang m~ga kawal na llusob at pati siy'y dumal bhat sa San Rafael, upang pamahalan ang pagsalakay. Ang paran ni Aguinaldo'y pinalad. Sa lubs na pagkabigl n~g m~ga americano dahil sa d nil inasahang kapan~gahasan n~g m~ga tagalog, agd silng nagsitakb't nagtipon sa Guiguint at ang iba'y sa dkong Maynil, datapw't sa pag-urong ay marami ang npaty n~g m~ga tagalog; at sana'y mdadakp na laht kun ntanggp lamang ni General Luna ang pautos ni Aguinaldo at nakadal siy n~g kasalsalan n~g labann. Gayn man nakha rin namin ang laht-laht na lamn n~g tatlng Himpilang nsabi. Alm na ninyng m~ga tagarito na ak ang lalng ipinagdwang sa gayng pagtatagumpy namin, pagk't kund lamang dahil sa ak ang siyng namayaning agd dumaluhong at nakalupig sa m~ga kaaway, kund pagk't dahil din naman sa aking mabisng pagdal ay nagtagumpy rin ang m~ga pulutng na pinalsob sa ib't ibng pok. N~guni't sa labanng it'y mul akng nasugatan n~g malubh, kay ginaw akng _Coronel_ ni Aguinaldo at ipinadal ak sa bayang Baliwag upang ipagamt, palibhas'y para akng paty n~g damputn sa prang n~g labann. Nang magsimul ak sa paggalng at idilat ang aking m~ga mat, akal ko ba'y nahhibng ak, nan~gan~garap npaakyt sa lan~git, pagk't nmasdng hind ib ang nag-alag sa akin kund ang kawiliwiling dalaga na nagpaalab sa payap kong pus n~g isng parang Volcng pag-ibig. Kus akng npasigw agd at buntng hinin~g kong sinabi ang: --Liwayway! Liwayway! Ikw n~g p ba ang matams kong Liwayway? --Op--sagt n~g _Dalagang Marmol_--n~guni't huwg kayng magsalit, pagk't ibinabawal n~g manggagamot. --Bayan n niny, at kaht mamaty man ak n~gay'y mmatamisn ko rn, pagk't sa pilin~g mo p ppanaw ang bhay kong walng kabuluhn. --Huwg p--an Liwayway--Ikw p'y lubhng bat pa at gayn ma'y _Coronel_ n at marami n~g kapurihng tinam sa pagtatagumpy. Aalagan naming mabuti ang mahalag ninyng bhay na lubhng kailan~gan pa n~g ating kaaw-awng Bayan. --Nakawwal n~g pag-asa ko, Liwaywy, ang mring sa iny na ak'y iy p lamang inalagan at ginagamt upang maipagtanggl ko ang ating tinuban. Nais ko ang maglingkd sa kagalang-glang nating Inng bayan, n~guni, han~gd kong mabhay namn upang ikaw p, aking kayamanan ay siyng magpalasp sa akin n~g m~ga katamisan n~g pag-ibig. --Maghunos dil ka p, ginong _Coronel_--ang sagt niy sa aking may kalamign n~g isng _mrmol_--tila yat pan~git na ikw png hind napasuk n~g malalaks na americano, n~gay'y magiging bihag lamang n~g isng dukhng babai, n~gayn pa namn sa m~ga dakilng sandal na lubhng kinakailan~gan n~g ating Bayan ang iy png talino at laks. --D ko kailan~gan turan mo p ak n~g tungkl sa pag-ibig sa lupng tinuban; n~guni't ikw p at ang inyng katak-takng kagandahan ay bahagi rin namn n~g Bayang iyn. Ang ktamis-tamisang pag-ibig ninyng m~ga dalagang kababayan, ay siyng tan~ging npakamahalagng gantng pal na inanty naming kamtn sa likd n~g lubhng pagsisikap sa pagtatanggl n~g ating bayan, kahit puhunanin ang aming bhay. Hindi tumugn ang _Dalagang Mrmol_; kumuha n~g isng mangkk na sabw at ipinainm sa akin na para bagang d niy npansn ang m~ga sinabi ko. Sa gay'y aking binalikn ang paglhog at ani ko: --Aking nakikita Liwayway, na walng pakiramdm, na klang akng lubs sa m~ga karapatn upang ihandg sa iny ang marlit kong pus. Gayn man, marapatin ninyng sagutn lamang ang aking itintanng upang maawasn ang aking dibdb sa isng pag-alinlan~gang totong npakabigt. --At an p iyn--an Liwayway. --Ipagtapt mo p lamang sa akin kun mayron nang lalaking lalng mapalad na siyng nag-in~gat sa susi n~g dakila ninyng pus. --Wal p. Kayln ma'y d ko pa gingaw ang umibig dahil sa aking lubhng kabatan. At inakal ko na kayln ma'y d ko n marrating ang umibig, palibhas'y walng tumatalb sa aking damdamin sa m~ga pagsintng isinusuy n~g m~ga binat. Ganyn d p ang akal ko bago kay nakilala; masanghayang bulaklk n~g luwalhating Bulakn, n~guni't n~gayng nsumpun~gn ko ang lbis na hinhanap kay'y ang isng pusng malinis na wal pang inibig, ay Liwayway! tugunn mo p ak, alang-lang sa Lumikh, at kun hind ay huwg na niny akng alagaan pa ni gamutn, palibhas nais ko pa ang mamaty kay sa mabhay n~g walng inasahan. Hind rin sumagt ang _Dalagang Mrmol_ ni nabago ang kanyng mukh: tlad na mistula sa _mrmol hielo_; n~guni't marubdb ang pag-alag niy sa akin, at umaga't hpon ay hinhandugn ak n~g magaganda't sariwng bulaklk na pits sa kanyng marilg na halamanan. Ganyng talag ang laht n~g dalagang tagalog na ntatan~gi sa kanilng liks na kahinhinan at samantalang mahihirap mapasogt ay lal namng nagliliyb ang ating pag-ibig sa kanil. N~guni, ay! Ang _hielo'y_ unt-untng natutunaw n at ang larawang _mrmol_, parang hiwag'y nagkkaron n~g bhay at kasiglahn at nagiging mairugng kasintahan n~g d niy nmamatyagn man lamang. Kayln ma'y hind ipinagtapt sa akin na inibig niy ak; n~guni't isng araw na ak'y dinalaw n~g m~ga pinun n~g aming hukb, silsil'y nagppainamn n~g pag-gar kay Liwayway, at siy, malayng lisanin ang gayn ay masayng nakikipag-usap sa kanil. Ang ganit'y sumgat sa lalng kalaliman n~g aking pus, palibhas kayln ma'y d siy nagpamalas sa akin n~g gayng pagkatuw. N~guni, d ak nagpahalat at gayn pa man, sa masd ay parang ikinalilibng ko rin ang katuwan nila. Nang makaalis ang m~ga panauhin, lumapit sa akin si Liwaywy upang ak'y gamutn, n~guni sinabi ko sa kany n~g mabuti ang aking mukh at sa lubs na paggalang, na maggamt ko nng magis ang aking m~ga sgat, pagk't ak'y malaks n. Siy'y nagpumilit; n~guni't d ko pinayagan. --Sumukal ba ang inyng lob sa akin?--ang tanng niy na aking sinagot namn n~g: Wal akng kapangyarihang magalit sa iny, Liwayway; n~guni't nakasgat n~g malubh sa akin ang kasayahang isinalubong niny sa m~ga binatng pinun, pagk't sa akin, kayln ma'y d mo p nipakita ang mahl ninyng pagtawa. --Nak! at dahil lmang diyn? --Lmang ang sbi niny? Dapat mo png mabatd, Liwayway, na tnay akng nasaktan; at saks ko ang Dis: ibig ko pang mamaty n~gayn din--ang nisigw ko n~g d na naaring ipagkunwar pang itag ang aking dinaramdm. --At kun ak na lamang ba ang inyng patayn, yamang ak ang tan~ging nagkasala?--ang mairog niyang tugn sa akin. --At sino akong papaty kun ganitng walng-wal akng kapangyarihan sa iny? --Ah toto n~g pal! Upang magkaron n~g kapanyarihang iyn ay tanggapin niny n~gayn ang marlitng singsng na it: Siy ang inyng kagatin at sa kany ibunt ang inyng malabis na glit--ang sinabi niy at sak nagtaw. Agd akng nkaramdam n~g isng katuwang hind masyod. Natulad ak sa isng bin~gng nagkaron n~g paking sa bulg na biglng pinagsaulan n~g pani~gin. Hinabol ko upang hagkn ang _Dalagang Mrmol_ na karaka'y nagng palabir at kawiliwiling diwat. N~guni't d ko n siy inbot at walng naiwan sa akin kund ang kanyng sinsng. Nang makalipas ang may isng oras ay dinalhan ak ni Liwayway n~g pagkain. N~guni, wal na sa kanyng maalindg na mukh, ni baks man lamang n~g pagtawa kanina, at sinabi sa akin na parang galt: --Kayln man, huwg niny akng pan~gn~gahasng hagkn, at kun hind, tay'y totohanang magkkagalit. Akng ipinan~gan~gak sa iny at kay'y pinhihintulutang ak'y patayin kun mrapatang umibig sa ib. At mul n~gay'y manahimik ka p. Ang katuwan ko'y d maipagsaysy! Madaling sumulong ang aking paggalng, palibhas, laging naaalalang ak'y _Coronel_ n at maidaragdg pang ak'y mag-aasawa sa lalng magandng diwat na nanggaling sa makapangyarihang kamy n~g kbanalbanalang Lumikh n~g Sangkatauhan. Datapuwa't matigs n~g kaunti ang lo ni Liwayway. Aywan ko kun sapagk't hind pa nararatihan sa m~ga lyaw n~g pagibig, kay ang nangyayari'y madals kaming magkaron n~g m~ga alitan; n~guni't paglalng mahigpit ang aming pagkakalt ay lal rin namng humihigpt ang m~ga buhl na nakatatali sa aming pagsisintahan; at bukd sa rito, totong npakatamis at d masayod na kaluguran ang umapaw sa aming m~ga kalulwng nagkakasintahan, pagkami'y kusng nagkakahin~gian n~g tawad. Mangyari'y sa Pars ak lumak at don ko kinmihasnng mkita ang malayng pagsisintahan na d ikinkubli at lal pa ang ikahiya, at siyng toto, na ang m~ga pagsisintahan ay isng bagay na katutubo sa babai't lalaki, kay d ko mkita ang matwd kun bakit ang gay'y ating ikahihiy. Do'y d n~ga ikinahihiy itinatag ang pagmamahalan n~g dalawng pusng nagsisntahan, at ang kadalasn, sa m~ga lansan~ga'y makikita ninyng naghahalikan ang isng lalki't isng babai, n~g sino ma'y hind nagtatak; pagk't don, ang halik ay halos parang isng pagkakamy lamang n~g dalawng magkatotong nagmamahalan. N~guni, dito sa bong Kapilipinasan ay lubhng nakammuh ang ilng palakad sa m~ga bagay na it, pagk't ibinabawal n~g m~ga magulang sa m~ga anak nilang dalaga ang pakikipag-usap n~g tungkl sa pag-ibig sa isng lalking may nasng lumigaw. At mayron pang lubhng pan~git na inasal ang matatandng babai, paris n~g kun pinapagbabanty sa gitn n~g isng dalaga't bagong tong nag-uusap ang isng bat, upang huwag silng makapagsalitan n~g tungkl sa pagsint; gayng isng sulyp lamang ay madals pang nagiging makabuluhn kays mahabng pagsasaysy n~g pag-ibig. At an ang malimit mpal sa ganit? Na, tinatam n~g matatandng babai sa kanilng kahigptan ang huwg n~gng makipag-usap n~g sa pag-ibig ang ank na dalaga kun na sa harp nil; n~gun, palibhas ang m~ga bagay na it'y hind maarng sansalin kahit anng gawn, kay pumapayag tuly ang dalaga na makipag-usap na mag-is sa kanyng mangliligaw n~g sa m~ga hating gab, at sa dilm, bagay na siyang madals ikpahamak n~g kaps-palad na babai, at sino ma'y walng may kasalanan sa gayng katiwalan kund ang m~ga mal nating ugal sa bagay na it. Isng araw na ak'y nakikipag-usap sa isng dalaga n~g m~ga bagay na walng kabuluhn, an ba't napagitn sa amin ang isng batng lalki upang mpakinggn ang aming salitan; sa gay'y agd akng umals at sinabi ko sa matandng babaing may bahay na ak'y bbalik kun kayln mawal ang m~ga ugalng nbabagay lamang sa m~ga igurt at hind sa m~ga tong mult sa kabihasnn. Ang _Dalagang Mrmol_, kailan ma'y hind nnals sa m~ga halamanan n~g kanyng kawiliwiling bayan, kay namn parang ibong gbat na mailp. --Dapw't alalahanin niny, bayani--ang giit ko--na ang m~ga ibong gbat ang siyng lalng masarp kanin marin~gal masdn at siyng kahanapn n~g m~ga to dahil sa kailapn nil; paris din namn n~g m~ga bun~gang kahoy na pag-masarp ay mahirap kitin, at sino man ay ayaw kumain n~g pagkaing lams. --Siyng toto--ang sagt ni Pus--n~gun, ang ugal ni Liwayway at ugal ko ay magkaib: kami'y nagksumng at kun minsa'y nagkkabanggng kus. Gayn man, unt-unt kong nahinayod sa kalakhan n~g aking pag-ibig. Siy'y hind na n~gayn yang _Dalagang Mrmol_ isng halamang bundk na may lasang masaklp, kund isng bulaklk na mainam at masamy, isng kalapating pnay na maam na ulg sa tams umibig. N~guni, oh sa ab n~g aking sawng kapalaran! Ang matandng babaing nag-alag sa kany ay nag-isip sa akin n~g masam; par bagng mangyyari na ang isng lalaking nnibig n~g malab at sa bong pagtatapt ay makaggw n~g isng gawng hind marapat isng kaliluhn sa kadakilan n~g kany pa namng sinsamb n~g tas sa kalooban. Inakal marahil n~g tampalasang matand na ak'y kablang n~g m~ga ibng tong kanyng nkilala na may ugalng magaspng at walng dan~gl. At, ang ginaw'y itinkas si Liwyway sa isng bayang d ko alm upang ipakasl sa ib. Pinagpilitan kong siy'y hanapin, n~guni't d ko natagpn, at alinsunod sa nbalitn k'y malay n ang kinarroonn at d sasalang n~gay'y kasl n sa ib, pagk't d maaring madal n~g matand si Liwayway n~g d it kasabwt sa pagtataksl sa kahabghabg kong pus. D rin namn ak makasund sa kany sa totong malay, palibhas'y d ko maiwan ang aking m~ga kawal dahil sa kapansanang pakikilaban araw-araw sa kaaway na d kam iniwan magng araw at gab; at sa waks, ayt n~g ak't nammaty. Pinulasn n~g luhng mapat ang bayani, at sa gay'y kinus kong liban~gn. At sa ibng sandal, an Pus sa akin: --Kun sa isng pagkakatan at mtagpn niny si Liwaywy, ay sabihin lamang sa kany na kahit siya'y naglilo sa akin ay pinattawad ko rin n~g d nagbabago ang aking pag-ibig sa kany at ak'y ppanaw na binbanggit ang kanyng matams na pan~galan. At kun inyng mhalatng nakagigising mulng nabubhay sa larawang _mrmol_ ang anomng magiliw na pagtin~gin sa akin, anyayahan mo p at siya'y tulun~gang hukayin ang aking bangky at hanapin ang singsing ko, upang maisaoli. Marahil kahit naging lup n ang aking kaababng m~ga but't lamn ay sisigw pa rin ak at sasabhing: --Liwaywy, matams kong Liwaywy! Alalahanin mo ang iyng isinump sa akin, n~g ipagkalob mo ang iyng d malilimot na singsng, na, anmo'y patayin kit kun umibig sa ib! Mulng natk na namn ang masaklp na luh n~g kahabghabg na bayani na waring ibig nng panawan n~g mahalagng bhay, n~gun't sa bis n~g _eter_ ay amin dng nahimasmasn p. Ang singsing na sinasabi ay gintng linubid na wan~gis sa karaniwang gamitin n~g m~ga dalagang Bulakn. Tiyk na sinasabing natatalin n~g m~ga diwatng Bulakn ang pus n~g kanilng m~ga kasintahan, n~g sa kailn ma'y d na maaring sirin, sa pamamagitan n~g singsng na iyng linubid na sady n~g tibay. Tungkl kay Liwayway, naunaw ko sa hul na ikinasl sa isng americano, alinsunod sa pahayag n~g isng tong nakakita; at n~g matapus ay nagsiyao raw sil sa isng lalawigang malay. N~guni, ipinaglihim ko ang bagay na it sa kaps-palad kong kaibigan. V. Isng araw na ak'y nakikipagsalitan kay Pus na tila unt-unt nng gumgaling, karaka'y naghiyawan ang m~ga to na kam'y linlusob n~g m~ga kbayuhng americano, at sund dito ang isng kasindk-sindk na ptukan. Agd-agd na inabt ni Pus ang kanyng _revolver_ at ang wik sa akin: --Madali! Ilapit niny ang aking hinihign sa tapt n~g btas na iyn n~g dinding at ikanlng mo p ak sa haligi. At, n~gay'y dumating n, kapatd ko, ang oras na aking maittakal n~g mahl ang bhay na itng walng kabuluhn. Ayt, itag niny n~g boong in~gat ang tan~gi kong hiys, ang minmuty kong sinsing, upang huwg magaw sa akin n~g m~ga kaaway. Isauli lamang kay Liwaywy, sakalng siy'y matagpn. --Huwg na kayng makilaban--ang amuki ko--mahl na katoto, pagk't kay'y malubh at matitiyk kong d ka p aanhin n~g m~ga kaaway sa kalagayang iyn. --Hind maari--ang mapusok na sagt sa akin--laht n~g kawal na may dan~gal, ay dapat mamaty muna, bago sumuk sa kanyng kalaban. Tumakb ka p't ayt na sil. D n~g naman nagkabul at sa isng kisp-mat'y pinaputukn kam n~g m~ga americano at agd parang pinutakti ang aming bahay sa tam n~g punl na lust-lusutan sa lahat n~g dako. Itinulak ak ni Pus at siy'y nalglagn n~g isng patk na luh sa pagiinit, n~g mkitang ayaw ko siyng iwan at any: --Lumkad ka p, kapatd ko at iligt ang singsing na lbis kong minmahl. Sa gay'y tumakb akng dal ang singsng at kamunt na akng abtin n~g isng americanong kbayhn, kund n~g mkita ni Pus na ak,y hinhabol ay agd siyng pinaputukn at non di'y paty na nahulog sa kabayo ang americano. Kinubkb n~g m~ga kaaway ang bahay na kinroroonn ni Pus at n~g ak'y makalay na sa katamtamang agwt sa lob n~g isng masukal na tlahibn, ay nkita kong marami pang npaty si Pus, palibhas't may mabuti siyng panudl at sa bawa't punl n~g kanyng _revolver_ ay isng americanong paty sugatng malbh ang kapalt. N~gun't sa waks ay tinaman naman siy at ntanawn kong nahulog na parang paty. Nang wal nng sumsagt sa putk n~g m~ga americano ay dumaluhong na sil't tinaln ang bahay at don nkita si Pus na walng malay-to, n~gun't huminhing pa n~g kaunt. Malak ang pagkmangh at pagpuri n~g m~ga americano sa kanyng katapan~gan, palibhas, gayng but't balt na lamang ay lumaban pa sa lalng kabayanihan. Hinubarn si Pus upang siyasatin ang kanyng m~ga sgat at n~g mkitang siya'y Coronel ay sinikap na linanggs n~g main~gat ang bago at m~ga dti niyng sgat at sak ginamt. Sa liblb na aking kintatagan ay nagdan ang dalawng makabebe na kasama n~g m~ga americano, at aking npakinggn sa kanil ang sumsund na salitn. UNANG MAKABEBE:--It ang "nun" n~g tpang. Sino ang mag-akalng, makamaty pa n~g walng americano, ang Coronel na itng halos ay naghhin~gal na lamang? IKALAWNG MAKABEBE:--Sinasabi n~g americanong manggagmot na kun sa m~ga sgat daw lamang uy maari pa siyng mabhay, pagk't ang punl'y hind naman nakasir n~g m~ga sangkp na mahahalag sa lob n~g katawn; n~guni, may kahirapan daw siyng iligts dahil sa lubhng kakulan~gan n~g dug, kay nawwal tuly ang pag-asa dahil sa kahinan n~g katawn. Inakal kong nkaramdm mandn ang m~ga makabebe na may to sa aking kinalalagyng liblb, kay agd akng tumalils at nagtatakb n~g walng tgil, hanggan sa isng nyong malapit sa Baluarte; at matpus ang walng lagt na takb ay dumatng ak sa Gapng kinabukasan, n~guni't patay na halos sa pagkagtom, sa pagkasindk at sa pagkapgod. Tumawag ak sa unang bahay na aking natagpn at magiliw namn akng tinanggp n~g mlaman nil ang nangyari sa akin, na nakatkas lamang ak sa m~ga americano. Bahagy na akng makapagsalit dal n~g malaking panghihin at ni ang pan~galan n~g bayani't matapang na Pus ay di ko n nbanggit man lamang. Isng matandng babai na nag-n~gan~galang Edeng na lagng may pgong na pa sa lo, paris n~g ugaling kataglayan n~g matatandng babai sa luping it, ang siyng nan~gan~ga siw sa aking pagkain at sa iln pang m~ga kailan~gan; n~guni't kun minsn, ak'y nayyamt sa matandng it dahil sa tuw nng ku-usis sa akin n~g tungkl sa m~ga balit n~g labann; at laht halos n~g m~ga pinun ay itintanng sa akin kun san dapat mkita. Ak namn na talagng mayayamutin ay agad sumsagt na wal akng nalalaman at lal ko pang sinsady, pagk't kun minsan ay hinihinal kong bak isng tiktk n~g m~ga americano. Pagkatapus n~g m~ga ilng tanng niy sa akin, tuw na'y nahuhulog sa pagsisiyasat n~g kun san pumunt ang m~ga kawal n~g balitng si Pus. At sinsagt ko naman n~g: "Aywn." Sa gay'y tumtugn ang matandng Edeng na any'y: --Parang linamon n~g lup si Pus; marahl ay namaty n, kay wal nng mbalit sa kany, pagk't nong siy'y buhy, araw-araw ay napag-usapan ang mahigpt niyng panglulusob sa m~ga pulutng n~g kaaway. --Aywn k p, aywan ko--ang lagi kong sagt. At sa sarili ko'y nasasabing: --Datihan ang tiktk na it. Marahil ay makaligts sa pagklibing n~g buhy. Isng araw ay isinot ko ang singsing n~g aking katoto at bahagy pa lamang namasdn ni matatandang Edeng ay hinawakang nan~gn~gatl ang aking kamy, tiningnng mabuti ang singsing at npaiyk. Ak'y nagtak at aking tinanng: --Bakit p? --Taksl na to!--ang sagot na humahagulgl--Ikw p pal ang pumaty sa kulang palad kong si Pus at n~gay'y nagkukunwar pa kayng walng namamalayan sa kany. Sbi ko na n~ga ba't sa mul pa'y kumkutb na sa aking lob na ang tong it'y may kinalaman kay Pus ko. --Ikw p ba'y an ni Coronel Pus? Kay p ba'y ina sakali? --Op. Kay n~g ipinammanhk ko sa inyng sabihin lamang agd sa akin ang nangyari sa hirang kong buns. --Toto't kinus ko p ang pa-ewan sa inyo pagk't hinihinal kong kay'y isng tiktk n~g m~ga americano; alm na ninyng kun minsn ay m~ga babai ang gingamit nil sa tungkuling it, at si Pus'y para kong kapatid, katunayan, n~g kam'y maghiwaly at n~g siy'y humnd sa pakikilaban n~g wal anomng pag-asng mabhay pa, ibinigy sa akin ang kanyng pinakammutyng singsng upang isaul ko sa may ari. --Siy p ba'y buhy pa paty n? --D ko p masabi, pagk't dinampt na parang paty n~g m~ga americano; n~guni't n~g matapus ay sinasabi nilng alinsunod sa manggagmot, kun dahil daw lamang sa kanyng m~ga sgat ay maari pang mabhay, palibhas't hind sumir n~g m~ga bahaging maselan sa lob n~g katawn; n~guni't na sa kahangganan daw ang kanyng panghihin. --At san naron n~gayn? --Iniwan ko p sa dkong Sibul na inalagan n~g m~ga americanong nakbihag sa kany. --Kun gay'y ibigy na niny sa akin ang singsng. --Patawarin mo p ak. Mahigpit na lubh ang bilin sa akin at kahit kay ang kanyng in'y d ko p maipagkakalob sa iny, kund sa tnay na may ari; at siy ma'y kinakailan~gang sabihin muna sa akin ang pagkkakilanln. --At an ang paltandan? --Sa pan~galan niy. Hangg n~gayn, ak'y inyng patatawarin, hind pa lubs ang paniwal ko sa iny; ak'y iy pong nhuli sa biglan at dahil lamang sa pagkatutp kay nagsabi sa iny n~g toto. --Huwag kayng mag-isip sa akin n~g masam--ang sagt n~g nahahapis na matand. Ang pan~galang inyng hinahanap ay ... Liwaywy! --Iyn n~ga p! --LIWAYWAY! Iyn ang naging kapahamakn n~g aking kulang palad na ank. --Toto n~g p! At kund dahil sa kany ay d hinanap ni Pus sa lubs na kawalng pag-asa ang kamatayan sa parang n~g labann. Tila p parating siy'y nagppatiwakl ... Skat na p. Kung tnay na kay ang in n~g Coronel ay d dapat siyasatin pang laht ang lihim n~g aking kaibigan, upang huwg ka png malunod sa kadalamhatian ... Liwayway! Oh, walng awng Liwayway! At, nagkahal ang aming luh n~g kaps-palad na in. VI. Nang mahimsmasn ang aming m~ga pag-iyk ay sinabi sa akin ni matandng Edeng: --Skat n, mahl kong ank; ak'y mayrong kauntng salap na ating mbabaon. Ating hanapin si Pus at siy'y alagan upang mabhay pa kun itutulot n~g maawing Maykapl. Kun sa m~ga americano lamang natin siya iasa ay mahirap, pagk't marami rin namn silng gagawing inatupag. --Tayo na p--an ko. At matapus ihand ang kauntng abbot na aming dadalhn ay lumakad kam. Nang may isng lingg na kamng nagllakd ay natagpan din namin si Pus sa isng bahay-gamtan sa Maynil. Ipinakilala ko sa m~ga americano na si matandng Edeng ay siyng in n~g Coronel at hinilng naming ipahintulot nil na aming maalagan si Pus don din sa bhay-gamtang yan; bagay na ipinayag namang malwg n~g m~ga americano, at hanggan sa kami'y binigyn pa n~g mtutulugan at pagkain, n~g maunawng kam'y nanggaling sa malayng bayan. Si Pus'y hind pa nakakkilala n~g to; nahihibng at madals mbanggt ang n~galan ni Liwaywy ang n~galan ko; n~guni't isng bagay na kaib: kayln ma'y hind nbanggt ang sa kanyng in. Ang malpot na sabw n~g m~ga americano at ang bisng tambin~gan n~g kanilng m~ga gamt; ay madalng tumalb sa m~ga sangkp n~g katawn ni Pus; at d nagluwt ay pinagsaulan siy n~g isip. D siy nglat n~g ak'y mkita pagk't akal niy marahil ay d kam nagkkahiwaly at hind siy bihag n~g m~ga americano. Ang kanyng in'y d napakikita at kun nattulog lamang si Coronel Pus sak lumlapit upang huwg daw mabigl sa pagkatuw. N~guni, isng gab, n~g mkita kong d n makikilos ang kanyng paggaling at ligts n ang kalagayan, sinabi kong dumating ang kanyang in. Si Pus'y nag-alan~gan sa una at sak nagsalit n~g lubhng malak ang pagtatak: --An ang sinabi niny katoto? Wal akng in ni am at matagl nng panahng ak'y naulila. Nannaginip kay ak? --Hind, katoto; nariyn sa labs ang matandng Edeng na nagsasabing ikw p'y kanyng ank; at lubs nagdadalamhati dahil sa ginaw sa iny ni Liwayway, n~guni't n~gay'y walng pagksiyahn ang tuw dahil sa inyng paggalng. --Edeng? ... Hind ko man lamang naalala ang pan~galang iyn. --D maari. Siy ang nagpumilit na kami'y parito't kay'y paghanapin; siy ang nagdkot sa laht n~g gugol n~g aming paglalakby at sa mul-mul pa'y siy na rin ang aking kasama't katulong sa pag-aalag sa iny. --Malakng kababalaghn pagkahibng ang ganit! At bakit siy'y d ko nkita minsn man lamang? --Pagk't kusng nagtatag pag-kay'y gisng upang any'y huwg kayng mabinat sa biglng pagkatuw; n~guni't siy ang nag-iinit at naghahnd n~g inyng m~ga gamt at naglilinis n~g inyng m~ga damt; at kun kay'y nattulog ay siy ang nagppuyt sa inyng siping n~g d inalis sa iy png mukh ang kanyng m~ga mat, matng lag na'y dinadaluyan n~g masaganng luh nong kay'y malubh. --Iyn ba'y bir toto? --Kayln ma'y d ak nan~gahs bumir sa iny. --Bak kay si Liwaywy! --- Hind mangyayari pagk't siy'y isng matandng hhukt-hukt n at d pansn kun minsn ang maglinis n~g sariling katawn. --Si Liwayway ay batng-bat at salamn sa pagkamalinis. --Hind n~g maaaring siy'y si Liwayway, pagk't kun ak'y nattanng at sinsaysay ko naman ang madl ninyng sinabi sa akin tungkl sa inyng m~ga pag-ibig kay Liwayway, ay sinusump niy sa matindng pagdaramdm ang kataksiln n~g _Dalagang Mrmol_.... --At ang singsng? --Na sa akin. Hinihin~g n~g n~g matand n~guni't d ko ibinigay. --Nahhibng kay ak, oh, Dios ko? Sino kay ang matandng Edeng na iyn? Marahil, isng kamag-nak kong totong malay. Iny na n~gng papasukin. At pinaroonn ko't tinawag naman si matandng Edeng. --D kay mabinat kun ak'y bigl niyng mkita?--ang tanng'sa akin n~g matand, sa lubs na pagmamasakit. --Hind p--an ko--pagk't tila malaks pa kay sa akin. Nsok kamng magkasama. At si Pus, dal marahil n~g kanyng panghihin pa, panglalab n~g ilaw n~g malabis niyng pagtatak ay d nkilala sa sandalng iyn si matandng Edeng, kay anya: --Kaaw-awng matand! Marahil ay napagkmaln niny ak, pagk't matagl nng panahng namaty ang aking in at d ko man lamang kay nakikilala. Gayn man, mul n~gy'y paparahin ko kayng tnay na in, alang-alang sa mairog na pag-aalagng ginaw niny sa akin, at salamat sa gayn, ak'y mulng nabhay. Kun sakali't kay'y nakaranas n~g kakulan~gang palad na mawaln n~g ank, ay magng ak na p ang mkapalt at maasahan ninyn~g ang bong bhay k't wags na pagganti at lubs ihahandg sa iny. --Hind ak kulang-plad, kund npakamapalad n~g mkita kitang mabuti n! Gayn din, hind ak nmamali. Making ka, irog kong ank; Isng dalagang kulang-palad ay pinagtulun~gang inagaw n~g kanyng m~ga kamag-nak, sa lalaking kasintaha't katipn. Dinal sa malay at do'y pinilit ipakasal sa isng americano. Ang dalaga'y nag kunwarng umayon at na pakasal n~g dil ang hind, n~guni't mul rin don sa Simbahan ay tumanan siyng patun~go sa bulubundukin, upang hanapin ang dati't tnay niyang kasintahan; at n~g huwg siyng malapastan~gan n~g m~ga lalaki ay naglagy sa ulo n~g ban at nanamit n~g tulad sa isng gusgusing matand. Ang dalagang iyn ay ... nit n~gayn! Pagkasabi nit'y agd inals ang kanyng balt-kayng ban at ipinakilala n ang tnay na taginting n~g kanyng tinig, pinahiran ang marun~gis na mukh at dagl n~g namang lumitaw ang lunngnng n~g bukng liwaywy na maipaparis lamang sa sumilang nong lalan~gin ang Sangsinukob at n~g lumitw ang kaun-unahang liwanag. Npasigw si Pus sa katwn at namamanghng idindip ang m~ga kamy ay nagsalit n~g pabuntng hinin~g: --Liwaywy, Liwaywy kong hirang! Sumapiling naman agad si Liwaywy at magiliw niyng hinagkn sa bibig, bago sil nagykap n~g mahigpt, samantalang inulit-lit n~g _Dalagang Mrmol_ ang any'y: --AK'Y IY'T IY RN _at iyng iy kailn man!_ Magiliw na nagkahal ang kanilng m~ga luh at an Pus n~g makalipas ang sandal: --Malungkt na kapalaran ang akin! Hind n maarng kamtn kit kun ganyng ikw ay kasl n sa ib! Mulng hinagkn ni Liwaywy si Pus at magiliw niyng sinabi ang anya'y: --Gumalng ka naw agd, dakilng bayani n~g katagalugan! Kun tungkol sa akin, _ak'y iy't iy rin_, mangyari ang mangyayari, pagk't d maaring pag-asawahin ang isng _baka_ sa isang _kalabw_.... Kahit ak'y patayn, hindng-hind ak makassama sa asawang ipinilit sa akin. --Huwg kang man~garap, kahabghabg kong Liwaywy pagk't siy'y iy nng asawa at d maaring pawiin p ang nisulat n. --Anng nisulat ang sinasabi mo?--ang pagalt na sagt ni Liwaywy. --Ang iyng pag-aasawa at ang bats na nag-uutos na dapat sumama ang babai sa kanyng asawa, Ang bats!--ani Liwaywy sa lubs na katigasng lob. --Ang bats na pawng gaw lamang n~g m~ga tao ay d umabt ni mangyayaring makahadlng sa dalawng pus na pinagtal n~g pag-ibig. Ang mahalagang pag-ibig na it ay siya lamang tan~ging makapaghahari sa dalwng pusng nagkakasintahan n~g matas. --Pawng matatams ang iyng ipinan~gun~gusap, bhay k, datapw't d na makakalg ang pinagtal sa "bendicin" n~g par. --Anng muwng n~g par? Ang Lumikh lamang ang nakatatals sa kalooban n~g m~ga to, kay naman sa dalawng pusng nagmamahalan tan~ging ipinagkakalob lamang ang mahl n~g pagpapal. --Talagng tayo'y ipinan~gank na kulang palad, pagk't d maari ang laht mong tinuran. D ssalang parurusahan ka pa, kahabghabg na sint ko! ... D mo n~g maiwan ang iyng asawa at ppilitin ka n~g may kapangyarihang makisama sa kany pagdatng n~g oras. --Magppatiwakl namn ak bago kit iwan. It'y asahan mo! --Huwg n Liwaywy, Limutin mo n ak, at upang maging kaaliwan mo'y skat ang mlamang ak sa iy'y lubs kumkilala n~g malakng utang na lob; at n~gay'y mammaty ak sa gitn n~g lalng d masayod na kaginhawahan, dahil sa pagkaalam kong inibig mo pa ak hanggang dito ... Nagyakap silng kapw niniyk na d mtutuhan ang maghiwaly; par bagng d na sil muli pang magkkita. VII. Nang sandalng ya'y nagktang pumasok ang manggagamot na americano upang dalawin si Pus, at n~g mkita ang dalawng magkasintahang nagkakyakap n~g mahigpt at halos pigt sa luh ay nagsalit n~g ganit: --Hind pa nuukol sa iny, ginong Coronel, ang magbat n~g malalakng dalamhati. Bak kay'y mabnat. At bukd sa rito, kay, na labis napupuri dahil sa katapan~gan sa m~ga pakikilaban, tila pan~git sa iny ang umiyk na parang isng mararamdaming binibini. --Ay, giliw kong Doctor na sa dunong mo p'y nligts ak sa kamatayan!--- an Pus--kun iy p lamang mabbatd ang malakng sakunng nangyari sa akin. ah! maklilibong mapat kays kamatayan! --Alm n niny mahl na Coronel ang tnay na pagtin~gin ko sa iny; at kung ipinlalagy mo png ak'y parang kapatd, ay sabihin sa akin ang inyng m~ga ikinahahapis n~g kay'y madamayan at malunusan kun maari. --Huwg na p, Doctor, pagk't makassam pa sa kulang palad na babaing it. --At bakit d natin sabihin sa kany?--ang git ni Liwayway--Ang Doctor na it'y ayos mabuting to at may ugaling mahl. May masamng americano at may mabuti namn. At sabihin n~g niny, Doctor, maari bang iplit ang katuparan n~g isng pag-aasawang dinan lamang sa gahas ang babai? --Hind--ang sagt n~g Doctor--Ipaunaw niny sa akin ang nangyari at ak ang bahal. Isinaysy ni Liwaywy ang laht n~g nangyari at ganit ang sagt n~g Doctor. --Manahimik kay at manalig na makakals ang laht. Bkas ay makikipagkita ak sa aming General upang ipabatd ang bagay na it. --Libong salamat, dakilng Doctor--ang panaby na sagt n~g kaaw-awng magkasintahan--maging bibig _angel_ naw kay na siyng tumangkilik sa aming salantng pus. * * * * * Nang makalamps ang isng lingg ay nagbalk ang Doctor at sinabi kay Coronel Pus: --Maibbalit ko sa iny na ipinatawag n~g General naming americano ang nagng asawa ni Liwayway pat n~g kanyng m~ga kamag-nak at sil'y tinanng kun toto n~gng si Liwayway ay pinilit lamang sa pag-aasawa, gaya n~g lumlabs na katunayan sa pangyayaring tumanan siy agad upang sumama sa isng Coronel na tagalog na kanyng dating katipn. Aywn ko kun an ang kanilng isinagt, at n~gayn n~g'y ipinatatawag kay, pagk't sinabi kong ikw p'y mabuti n, giliw na Coronel. --Tayo na p, matalinong Doctor--ani Pus. At agad silng naparon sa bahay n~g General americano na kasama si Liwaywy. Nang dumating sil sa tanggapan n~g nasabing General, ay dinatnn nil ron ang maraming kaps-palad na m~ga babaing tagalog at _kinastil_ (mestiza) na nagssidang at nagsisiiyk n~g gayn na lamang. Kami p--ang hinakdl n~g m~ga babai--ay nagsipag-asawa sa m~ga kawal americano't ayt dal namin ang m~ga katibayan n~g pagkkasl; n~guni't n~gay'y kus kaming iniwan at skat. At naghagulgulan sil n~g katakot-takot na gayn na lamang ang naging in~gay. Di mlaman n~g General americano ang kanyng gagawn at walng isinsagt kund: --Huwg kayng man~gamb, m~ga aling kuwn, pagk't kun kay'y iniwan n~g iln, ay mayron pa ak ritong ibng m~ga kawal at mahigit sa libo ang inyng mapagppilian sa m~ga mapuput at maiitm. --Nak, ginong General!--ang sabysabayang sigw nil--At sino p ang magppakain sa aming m~ga "boys" sanggl na may maitm na parang _cafeng_ may gtas at mayron namang maputng parang labans? --Ab! an ang kasalanan ko sa ganyng nangyari?--ang magiliw na sagt n~g General--Kay ang hahanap at n~gay'y ak ang pagbabayarin n~g inyng m~ga pinggng basg. --Hind p kam--an n~g m~ga babai--ang humanap sa kanil, kund ang inyng m~ga kawal at sil ang kunwari'y nanuy upang basagin lamang pal ang aming man~ga pinggn. --Hind lamang iyn--ang dugtng n~g isng nagn~gan~galang Tinay--kund dinal pa n~g demoniong asawa ko ang laht n~g aking pan~gan~gari. --Kun gayn, an png saysy n~g kasulatang it sa pagaasawa na ibinigy sa amin?--ang tanng n~g isng nagn~gan~galang Delang. --Oh, m~ga aling kuwn!--ang pan~git't malamig na sagt n~g General--iy'y isng papel na bas.... --Bakit p papel na bas--ang tutol n~g matandng Gangu, at sa bong kawaln na yat n~g pag-aasa anya:--Miyk kay m~ga kababai kong kulang-palad at paabutin sa lan~git ang sigaw, m~ga inang kahabghabg at m~ga batng kult na makapl ang lab't n~gusng parang demonio, upang maaw sa iny ang nalalamigng General na it. N~g mrinig ito at pasimuln ang matindng hiyawan sa m~ga paglun~goy at pagdang, laht ay nagkasabysaby at parang m~ga insk na pinagnakawan sa in~gay. VIII. Nang sandalng it kam dumatng. At n~g mkita kam n~g General ay nagdumal sa maptagang pagtanggp sa amin at matapus na kami'y handugn n~g puan at paalisn ang m~ga babae ay nagsalit: Mabunyng Coronel Pus--any--pinupuri naming laht ang iy pong d karaniwang katapan~gan sa pagtatanggl n~g inyng bayan. Ganyn ang dapat alagatan n~g laht n~g lalaking may dan~gl. N~gun't kay'y aming nalpig dahil sa kabutihan at kasaganan n~g aming m~g ngagamit sa labann. Gayn man, kami'y hind naparito upang agawin ang inyng m~ga lupn at kay'y alipinin. Naparito kam upang kay'y turan at tulun~gang ihand ang inyng bayan sa ganp na pagsasaril at sa gay'y itutulong naman namin ang madlng karunun~gan at kayamanan n~g Amrica, upang magng maayos ang inyng bayan at upang kay'y magkaron n~g m~ga Paralng ulirn, treng matutulin, m~ga tuly na bakal, m~ga bagong mquina sa pagbubukid at ib pang m~ga dkilng paran upang ibunsd ang pagkasulong n~g inyng bayan. Tungkl sa iny, alam mo p na kay'y nabihag at mulng nabhay dahil lamang sa aming m~ga pag-iin~gat. At dahil dito, n~gay'y hinhiling ko sa iny na kam'y tulun~gan naman n~g pagpayap sa iy png bayan at kay'y manump tuly n~g pagsuk at pagpapakumbab sa America. --Minbuti ko p ang laht n~g inyng ipinahayag--ang sagt ni Pus--n~gun, d ak makapannump n~g pagsuk at pagpapakumbab, kund isng tapt na pakikipagkilala lamang sa America, kun toto n~g ang sinabi mo p na ang ipinarito niny'y upang kam'y tulun~gan lamang na makapagsarili pagdating n~g panahn. --Karapatdapat ang iy png sagt, matapang na bayani. Tintanggp ko ang inyng panunump n~g pakikipag-ibigan sa America; at mul n~gay'y makalalay na kay't makaparoron kun san ibig. --Pinasasalamatan ko kay n~g tas sa kalooban; n~gun, an ang ipasisiy mo p sa kahabaghabg kong kasintahan na pinlit ikasl sa isng americano? D ba niny nmasdan n~gayn lamang na ang pag-aasawa n~g m~ga americano sa babaing tagalog ay nagiging parang sulat insk lamang at sa waks ay iniwa't skat ang m~ga kulang palad na filipina, pagkatapus na masund ang kanilang han~gd? Gayn din ang kasl ni Liwayway sa americano, pagk't siy'y pinlit lamang. Bukd sa rito, ang americanong naging asawa ni Liwayway ay nahihiy nng pumisan pa sa kany n~g malamang siy'y sa iny nakisama. Kung ibig mo p n~gayn di'y ikakasl kay n~g General Preboste. --Op--ang saby na sagt n~g magkasintahan--n~guni't kami p'y nbibilang sa m~ga alagd n~g Simbahan Tagalg, kay ibig naming kami'y ikasl n~g amin dng tnay na pari. --Lalng mabuti. N~gayn di'y paddalhn ko n~g isng magalang na paanyaya ang Kgg. P. Aglipay, Vicario General Castrense n~g Katagalu~gan at nais ak na sana ang magng inama n~g balitng Coronel na tagalog at n~g magandng filipina na magiging ulirn n~g m~ga babai sa pagkamatimtimang umibig. * * * * * D lumipas ang isng oras at dumating ang ktas-tasang Pinun n~g m~ga Paring tgalog, at sa harap n~g maraming pinunng americano'y ikinasl si Coronel Pus kay Liwaywy, na nakassilaw sa kanyng kahinhinn at kagandahan. Sa waks n~g kasl ay sinabi n~g General americano: --Mabhay naw kay n~g mahabng panahn sa lubs na katahimikan at kasyahng lob, at nais ko na ang inyng matas na pagmamahala'y magbun~ga n~g m~ga batng pawng mababat at masintahin sa tinubang lup. At n~gayn, parang muntng handg ko sa pagka-inam, ay ipinammanhk, dakilang Coronel Pus, sa tanggapin ang katun~gkulang pagkapinun (Gobernador) sa lalawigan ng _Kabulklakn_, upang ikaw p nam'y makapaglingkd sa ikapapayap n~g inyo ring bayan. Tinanggap ni Pus sa lubs na pagkilala n~g tang na lob; at silng mag-asawa'y nabhay sa lalng wags na pag-iibigan at sa lubs na pagkakasund; at sa ilinakad n~g panahn ay nagkaron sil n~g tatlng ank na nagng makabuluhn at ikindan~gl n~g lalawigang _Kabulklakn_. At ang singsng na linubid ay siyng nagng buhl upang paglakipin ang dalawng pusng ulirn sa pagsisintahan at sa pagmamhalan.--WAKS. * * * * * Kay Liwayway Pepitng himala sa bayang Baliwag, sa m~ga tuwa mo't lungkot na masaklp alalahanin mo sa iy'y pagsintng matimys n~g tan~ging sa iy'y umibig n~g ganp. Edeng maligaya, m~ga salitaang sa ati'y naghain sayng kalan~gitan, ang ating titigng sagana sa lamn di na mangyayaring muli nating kamtan. Pagsint'y dalisay, walang kahulilip, libolibong mundo, bhay sampung lan~git sa iy'y handg ko sa pagpupumilit na patotohanan ang aking pag-ibig. Inins yaring abang kaluluwa panahng nagdan kun mala-ala; lalong nagdaragdag n~g matindng dusa, n~gay'oy di na akin ang iyng pagsint. Tugn mong mahigpt--"Ako ay iy rn, sakali't maglilo'y buhay ko'y amisn. Wala nang pipits sa aking paggiliw yamang alis ka ... Oh, palad kong irng!" Ay anng kadali at nagbago ikaw sa aking pagsintng magandang Liwayway, ikaw rin ang giliw, panagimpa'y ikw m~ga pan~gako mo'y pag-asa ko'y tnay. [Patalastas: Pamilihan ni Yangco] [Patalastas: Germinal] End of the Project Gutenberg EBook of Ang Singsing nang Dalagang Marmol by Isabelo de los Reyes License: Share Alike